Fransızca Renkler: İsimleri, Uyumları ve Şaşırtıcı İfadeler

Bir dili öğrenirken renkler masum görünür: birkaç kelime ezberlersin, sonra gördüğün nesnenin önüne ya da arkasına eklersin. Fransızcada iş o kadar renksiz değil. Bleu bir gömlekle birlikte biçim değiştirebilir, orange değişmemekte ısrar eder, iki kelimeli bir ton bütün uyum kurallarını askıya alabilir. Üstelik biri sana « Je suis dans le rouge » dediğinde üstündeki kıyafetten değil, banka hesabından söz ediyordur.

Renkler bu yüzden yalnızca başlangıç düzeyi bir kelime listesi değildir. Fransızcanın sıfat sistemini küçük ölçekte gösterir, gündelik ifadelerin içine girer ve aynı kelimenin hem gerçek hem mecaz anlamda nasıl çalıştığını öğretir.

Önce paleti kuralım

En sık kullanılan renkler şunlardır:

Tablodaki “Dişil biçim” sütunu ilk önemli ipucunu veriyor: renk adı bir ismi nitelediğinde sıfat olur ve çoğu renk, nitelediği ismin türüne ve sayısına uyar.

Un pull bleu mavi bir kazaktır. Une chemise bleue dediğinde gömlek dişil olduğu için bleu, sonuna -e alır. Çoğulda bir de -s gelir: des pulls bleus, des chemises bleues.

Bu değişiklik her zaman yalnızca yazıda kalmaz. Vert → verte, blanc → blanche ve violet → violette gibi çiftlerde biçimle birlikte söyleyiş de belirgin biçimde değişir. Rengi tek başına değil, farklı isimlerle birlikte sesli tekrar etmek bu yüzden daha etkilidir.

Renk sıfatı nereye gelir?

Fransızcada bazı yaygın sıfatlar isimden önce gelse de renkler genellikle isimden sonra yer alır:

• une voiture rouge — kırmızı bir araba
• un chat noir — siyah bir kedi
• des chaussures blanches — beyaz ayakkabılar
• une écharpe verte — yeşil bir atkı

Türkçede “kırmızı araba” derken renk baştadır; Fransızcada sıra voiture rouge olur. Bu küçük terslik, renkleri kelime listesi yerine kısa öbeklerle öğrenmek için iyi bir nedendir.

Orange ve marron neden değişmiyor?

Bazı renk adları önce birer nesne adıydı. Orange portakal, marron ise kestane anlamına da gelir. Bu isimler renk sıfatı olarak kullanıldığında genellikle tür ve sayı uyumu yapmaz:

• une veste orange — turuncu bir ceket
• des vestes orange — turuncu ceketler
• des yeux marron — kahverengi gözler

Burada oranges ya da marrons yazmak doğal görünse de renk anlamında kullanılan biçim değişmez. Ancak kelime gerçekten meyve ya da kestane anlamındaysa normal bir isim gibi çoğul olabilir: des oranges, “portakallar” demektir.

Rose bu örüntüyü izlemez. Kökeninde bir çiçek adı bulunsa da renk sıfatı olarak yerleşmiş ve uyum yapan renklerden biri olmuştur: des robes roses.

Açık mavi, koyu yeşil ve aradaki bütün tonlar

Bir rengin tonunu belirtmek için en sık clair (açık) ve foncé (koyu) kullanılır:

• bleu clair — açık mavi
• vert foncé — koyu yeşil
• gris clair — açık gri

İki kelimeden oluşan bu renk grupları, niteledikleri isim çoğul olsa bile değişmeden kalır:

• des yeux bleu clair — açık mavi gözler
• des manteaux vert foncé — koyu yeşil paltolar

Aynı durum iki rengin birleştiği bleu-vert gibi yapılarda da görülür. İki sıfatın uyumu anlamı bile değiştirebilir: des drapeaux bleu et blanc, her birinde maviyle beyazın birlikte bulunduğu bayrakları; des drapeaux bleus et blancs ise mavi bayraklarla beyaz bayraklardan oluşan bir grubu anlatır.

Renk bazen isimdir

Renklerden genel olarak söz ederken kelimenin önüne tanımlık gelir ve renk artık isim gibi davranır:

• Le bleu est ma couleur préférée. — Mavi en sevdiğim renktir.
• J’aime le vert. — Yeşili severim.
• Le rouge lui va bien. — Kırmızı ona yakışıyor.

Bu kullanımda ortada uyum yapılacak başka bir isim yoktur. Rengin kendisi cümlenin öznesi ya da nesnesidir.

Fransızca dünyayı hangi renkte görüyor?

Renklerin asıl eğlenceli tarafı mecazlarda başlar. Türkçede “kara gün”, “beyaz sayfa” ya da “kırmızı çizgi” nasıl yalnızca renkten ibaret değilse Fransızcada da renkler duygulara, paraya ve toplumsal durumlara karışır.

Voir la vie en rose

Kelimesi kelimesine “hayatı pembe görmek”tir. İyimser olmak, olayların iyi tarafına bakmak anlamına gelir:

Depuis ses vacances, elle voit la vie en rose.
Tatilden beri hayata iyimser bakıyor.

Être dans le rouge

“Kırmızıda olmak”, banka hesabının ekside olması ya da mali açıdan sıkışmak demektir:

À la fin du mois, mon compte est dans le rouge.
Ay sonunda hesabım ekside.

Donner carte blanche

Birine “beyaz kart vermek”, nasıl ilerleyeceğine tamamen kendisinin karar vermesine izin vermektir:

Le directeur lui a donné carte blanche.
Müdür ona tam yetki verdi.

Travailler au noir

“Siyah çalışmak”, kayıt dışı çalışmak anlamına gelir. Buradaki noir bir rengi değil, resmî sistemin dışında kalmayı anlatır.

Être vert de rage

Öfkeden “yemyeşil olmak”, çok kızmak demektir:

Il était vert de rage quand il a appris la nouvelle.
Haberi öğrendiğinde öfkeden deliye döndü.

Rire jaune

“Sarı gülmek”, gerçekten eğlenmeden, rahatsızlığını gizlemek için zoraki gülmektir. Türkçedeki “acı acı gülmek” hissine yakındır.

Ezber yerine renk avı

Renkleri öğrenmenin en kolay yolu, onları çevrendeki isimlere bağlamaktır. Bir odadaki beş nesneyi seçip her biri için kısa bir Fransızca öbek kur:

une table marron, un mur blanc, des rideaux bleus, une lampe noire, des fleurs roses.

Sonra aynı nesneleri çoğul ya da başka bir renkte hayal et. Böylece tek çalışmada kelime sırasını, tür uyumunu ve çoğulu tekrar etmiş olursun. Özellikle blanc/blanche, vert/verte ve violet/violette çiftlerini sesli söylemek yazıyla söyleyiş arasındaki bağlantıyı güçlendirir.

Renkler başlangıçta küçük bir kelime grubu gibi görünür; oysa içinde sıfat uyumu, kelime sırası, değişmeyen biçimler ve gündelik mecazlar vardır. Fransızca paleti tanıdıkça yalnızca gördüğün şeyleri tarif etmezsin. Birinin neden dans le rouge olduğunu, neden rire jaune dediğini ve hayata nasıl en rose bakabildiğini de anlarsın.