# Fransızca Sayılar: 70, 80 ve 90 Neden Garip? Fransızca sayılar neden garip: soixante-dix, quatre-vingts ve quatre-vingt-dix'in mantığı, yirmilik sayma sisteminin tarihi, Belçika ve İsviçre'deki septante/nonante/huitante ve six/dix/neuf'ün değişen okunuşları. Canonical URL: https://www.fransizcaogren.com/blog/fransizcada-sayilar/ Paris’te bir kafede 20, 70, 80 ve 90 kartlarıyla Fransızca sayıları çalışan öğrenci Fransızca sayı saymayı öğrenirken bir yere kadar her şey tanıdıktır. *Dix, vingt, trente*… Türkçedeki gibi onar onar gidersin, 69’a kadar kimse sana bir şey sormaz. Sonra 70 gelir ve Fransızca sana bir işlem yaptırır: *soixante-dix*, yani “altmış-on”. Daha bitmedi. 80, *quatre-vingts*tir — “dört tane yirmi”. 90’da ikisi birleşir: *quatre-vingt-dix*, “dört yirmi on”. 99 mu? *Quatre-vingt-dix-neuf*. Evet, ciddiyim: doksan dokuz demek için çarpıp topluyorsun. Bunu ilk duyan herkes aynı iki şeyi merak eder: bu neden böyle — ve Belçikalılar nasıl oluyor da 90’a kısaca *nonante* deyip kurtulabiliyor? ## Suçlu Latince değil Fransızcanın omurgası Latincedir ve Latince gayet düzenli, **onluk** sayar: *trente*, *quarante*, *cinquante*, *soixante* doğrudan Latinceden gelir. Hatta 70, 80 ve 90’ın onluk karşılıkları da ta baştan beri dilde vardı: *septante*, *octante*, *nonante* — Latince *septuaginta*, *octoginta*, *nonaginta*'nın torunları. Yani sorun malzeme eksikliği değil; dilin altında ikinci bir katmanın yatması. O katman için en yaygın açıklama şu: Romalılar gelmeden önce Galya’da konuşulan Kelt dillerinde **yirmişerli** saymak olağandı. Popüler anlatıya göre sebebi gayet insani — on parmak yetmeyince ayak parmakları da hesaba katılır, kümeler yirmişerlik olur; hoş bir hikâye, ama bu bir varsayım, kanıtlanmış bir köken değil. Kimi dilbilimci bu alışkanlığı sonradan gelen Normanların (yani Viking kökenli yerleşimcilerin) pekiştirdiğini düşünür; kimi de yirmili biçimlerin Orta Çağ’da dilin kendi içinde, sayı saymayı pratikleştirmek için yayıldığını savunur. Kesin bir kanıt yok — ama izler her yerde. Çünkü Orta Çağ Fransızcası yirmiyle saymayı gerçekten seviyordu. Metinlerde yalnızca *quatre-vingts* değil, *six-vingts* (6×20 = 120), *sept-vingts* (140), *quinze-vingts* (300) gibi sayılar da geçer. Paris’te 13. yüzyılda kurulan körler hastanesinin adı bugün bile *l'hôpital des Quinze-Vingts*'dir: “on beş yirmiler” — adını, barındırmak üzere kurulduğu 300 görme engelliden alır. Kavga 17. yüzyılda sonuçlandı — ama resmî bir kararla değil, gramercilerin kalemiyle. Dönemin en etkili dil otoritesi Vaugelas, 1647’de yayımladığı *Remarques sur la langue françoise*'da hükmü verdi: *septante* ancak Kutsal Kitap’ın “Yetmişler çevirisi”nden söz ederken Fransızcadır; onun dışında *soixante-dix* denir — *octante* değil *quatre-vingts*, *nonante* değil *quatre-vingt-dix*. Ölçütü “iyi kullanım”dı (*le bon usage*): sarayın ve iyi yazarların konuşması. Saray da yirmili biçimleri kullandığından, onun ve Ménage’ın etkisiyle *Académie française*'in sözlüğü dâhil dönemin sözlükleri bu biçimleri benimsedi; taşrada gayet canlı olan *septante* ile *nonante* Fransa’da yavaş yavaş kenara itildi. Ama tamamen ölmediler: 1945 gibi geç bir tarihte bile resmî eğitim talimatları, hesabı kolaylaştırdığı için okullarda *septante, octante, nonante*'ı öneriyordu ve bu sözcükler Fransa’nın doğusunda ve güneyinde bugün de duyulabiliyor. Sonuç: dilin geri kalanı onluk, 70–99 arası yirmili kalıntı — *quatre-vingt-dix*, standardın içinde donup kalmış bir tarih fosili. Şimdi bu fosilin nasıl işlediğine bakalım. ## Sistem nasıl işliyor 1’den 69’a kadar Fransızca gayet usludur: *dix* (10), *vingt* (20), *trente* (30), *quarante* (40), *cinquante* (50), *soixante* (60); aradakiler de beklediğin gibi kurulur: *vingt-trois* (23), *cinquante-huit* (58). Tek süs, sonu 1 ile biten sayılarda araya giren *et* (“ve”): *vingt et un* (21), *trente et un* (31). (Bu yazı geleneksel yazımı izliyor; 1990 yazım düzeltmeleri bütün öğeleri çizgiyle bağlamaya da izin verir: *vingt-et-un*, *soixante-et-onze*. İkisi de doğrudur.) 70’te işler değişir: | Sayı | Fransızcası | Sözcük sözcük | |---|---|---| | 70 | soixante-dix | 60 + 10 | | 71 | soixante et onze | 60 ve 11 | | 75 | soixante-quinze | 60 + 15 | | 80 | quatre-vingts | 4 × 20 | | 81 | quatre-vingt-un | 4 × 20 + 1 | | 90 | quatre-vingt-dix | 4 × 20 + 10 | | 91 | quatre-vingt-onze | 4 × 20 + 11 | | 99 | quatre-vingt-dix-neuf | 4 × 20 + 10 + 9 | Tabloda üç tuzak saklı. Birincisi: 71’de *et* var (*soixante et onze*) ama 81 ve 91’de yok — *quatre-vingt-un*, *quatre-vingt-onze*. İkincisi: 80’in sonundaki *-s* yazım hatası değil; *quatre-vingts* yalın hâlde *-s* alır, ama arkasına sayı gelince düşer: *quatre-vingt-un*, *quatre-vingt-dix*. Üçüncüsü: 70’lerde onlar basamağı “on birli” ilerler. 72 aslında 60+12’dir (*soixante-douze*), 76 ise 60+16 (*soixante-seize*). Yani 70’ler boyunca kafan hep 60’ın üstüne bir şeyler ekler durur. ## Belçika ve İsviçre’nin kestirmesi Fransızca konuşulan her yer bu fosille yaşamıyor. Belçika ve İsviçre, 70 ile 90 için düzenli onluk sözcükler kullanır: | Sayı | Fransa | Belçika | İsviçre | |---|---|---|---| | 70 | soixante-dix | **septante** | **septante** | | 80 | quatre-vingts | quatre-vingts | **huitante** (bazı kantonlar) | | 90 | quatre-vingt-dix | **nonante** | **nonante** | Bunlar yeni icatlar değil; yukarıda gördüğümüz, Paris’in kenara ittiği eski onluk biçimlerin ta kendisi. Belçika ile İsviçre bu sözcükleri bırakmadı, o kadar. 80 için *huitante* yalnızca İsviçre’nin Vaud, Valais ve Fribourg kantonlarında yaşıyor — Belçika 80’de Fransa gibi *quatre-vingts* der; eski *octante* ise bugün pratikte kullanılmıyor. Şu yaygın yanılgıyı da düzeltelim: standart Québec Fransızcasında sayılar Fransa’dakiyle aynıdır — aksan ne kadar farklı olursa olsun 90 orada da *quatre-vingt-dix*. Küçük bir dipnot: Kanada’nın Atlantik kıyısındaki bazı Akadya ağızlarında *septante* ve *nonante* hâlâ duyulabilir; ama Fransızca öğrenirken karşına çıkacak Kanada Fransızcası, sayılarda Fransa’yla aynıdır. Fransa’da *septante* dersen anlarlar, belki gülümserler; ama Fransa Fransızcası öğreniyorsan alışman gereken *soixante-dix*. Yolun Belçika’ya ya da İsviçre’ye düşerse müjde: sayılar orada daha kolay. ## Bir de sesli hâli var Sayıların okunuşunda da kimse rahat durmuyor; birkaçı, yanındaki sözcüğe göre kılık değiştirir: - *six* ve *dix* üç farklı okunur: tek başına « sis », « dis »; ünsüzle başlayan isimden önce son ses düşer: *dix livres* « di livr »; ünlüden önce **z**'ye döner: *dix euros* « diz-öro », *six ans* « siz-an ». - *neuf* normalde « nöf »tür ama *neuf heures* (saat dokuz) ve *neuf ans* (dokuz yaş) derken **v** olur: « növ-ör », « növ-an ». - *huit* ünsüz önünde *t*'sini yutar: *huit livres* « üi livr », ama *huit euros* « üit-öro ». - *vingt* tek başına « ven » okunur; 22–29 arasında *t* canlanır: *vingt-deux* « vent-dö ». *vingt et un*'da da ulama *t*'yi okutur: « ven-te-ön ». Bir de telefon numaraları meselesi var. Fransızlar numarayı ikişerli okur: 06 12 71 89 90, « zéro six, douze, soixante et onze, quatre-vingt-neuf, quatre-vingt-dix » olur. 70’ler ve 90’lar burada gerçek bir dinleme sınavıdır — « soixante… » duyduğunda 60 mı yazacaksın, yoksa 70’in başlangıcı mı? Devamı gelmeden bilemezsin. Numara not ederken duraksayan Fransızlar bile var. ## Alışmanın yolu Sistemle tartışmanın anlamı yok; 70–99’u kendi başına bir blok gibi, yüksek sesle sayarak çalışmak en iyisi — 1–69’un mantığı orada işine yaramaz. Dinleme pratiği için en verimli malzeme telefon numaraları: ikişerli okunduğu için tam bu zor aralığı bol tekrarla önüne getirir. Yıllar da iyi bir egzersizdir; *mille neuf cent quatre-vingt-dix* (1990) tek başına sistemin bütün parçalarını çalıştırır. Sayıların yazım ve uyum kuralları — *vingt/cent*'ın ne zaman **-s** aldığı, *un/une* ayrımı, kısa çizgiler, *beaucoup de* gibi miktar kalıpları — [miktar sıfatları](/dil-bilgisi/isim-grubu/sifatlar/miktar-sifatlari/) dersinde. Buradaki telaffuz işaretlerinin mantığı için de [ulama](/dil-bilgisi/alfabe-ve-ses/ulama/) dersine bakabilirsin.