Fransızca Aksanlar ve Aksan İşaretleri

Fransızcada harflerin üstüne veya altına eklenen küçük işaretlere aksan (accent) denir. Bunlar süs değildir: kimi zaman harfin sesini belirler, kimi zaman da yazılışı aynı görünen iki kelimeyi birbirinden ayırır. Bu yüzden aksanı atlamak çoğu kez yazım hatası, bazen de anlam hatasıdır. Bu derste beş işaret tek tek ele alınır: accent aigu, accent grave, accent circonflexe, tréma ve cédille. Ayrıca iki özel birleşik harfe (œ, æ) kısaca değinilir.

Aksanların bir kısmı sesi değiştirir (é ile è farklı okunur), bir kısmı ise sesi değiştirmeden yalnızca eşsesli kelimeleri ayırt eder (ou / où aynı okunur ama anlamları farklıdır). Hangi aksanın ne iş gördüğünü ayırt etmek konuyu kolaylaştırır. Bu derste « » içinde verilen yazımlar Fransızca sesleri birebir değil, yaklaşık Türkçe okunuşla gösterir.

Accent aigu — é

Sağa yatık tek çizgi (´) yalnızca e harfinin üstüne gelir: é. Harfi kapalı [e] sesiyle okutur — Türkçedeki “e”ye yakın, ama daha kapalı ve gergin bir sestir.

İşaret	Adı	Bulunduğu harf	Sesi
´	accent aigu	yalnız e → é	kapalı [e]

FR été, café, vérité

TR yaz, kahve, gerçek

Bu kelimelerdeki her é net biçimde kapalı [e] okunur: « ete », « kafe », « verite ».

é, geçmiş zaman ortacı (participe passé) eklerinde de düzenli olarak görülür: parler → parlé. Ortaç tek başına “konuştu” demek değildir; anlamını passé composé çekimi içinde kazanır: J’ai travaillé (Çalıştım).

Accent grave — è, à, ù

Sola yatık tek çizgi (`) üç harfin üstüne gelebilir: è, à, ù. Ama görevi harfe göre değişir.

è sesi belirler: harfi açık [ɛ] okutur — é‘den daha açık bir “e”.
à ve ù sesi değiştirmez; yalnızca eşsesli kelimeleri ayırır.

Açık/kapalı “e” ayrımı Türkçede de gizlice vardır, sadece yazıda gösterilmez: “ben” derkenki geniş “e” açık [ɛ]‘ye, “bey” derkenki dar “e” kapalı [e]‘ye çok yakındır. Yani è = “ben”in e’si, é = “bey”in e’si gibi düşünülebilir; ağız è‘de daha çok açılır.

FR père, mère, élève

TR baba, anne, öğrenci

Bu kelimelerdeki è açık [ɛ] sesiyle okunur. Sözcük sonundaki okunmayan -s‘den önce de sık görülür: après, très. Ama bu bir yerleştirme kuralı değildir; hangi kelimenin è aldığı kelimeyle birlikte öğrenilir.

FR a (avoir'ın çekimi) → à (-e/-de) · ou (veya) → où (nerede) · la (artikel/onu) → là (orada)

TR aynı okunur, anlam farklı

à, où, là sözcüklerindeki grave aksan sesi değiştirmez; yalnızca yazıda kelimeyi eşsesinden ayırır. où ile ou tıpatıp aynı okunur.

Accent circonflexe — â, ê, î, ô, û

Şapka biçimindeki işaret (ˆ) beş ünlünün de üstüne gelebilir. Üç temel işlevi vardır.

1. Kaybolmuş bir harfin (çoğunlukla s) izi. Eski Fransızcada veya Latincede var olup zamanla düşen bir s’nin yerini tutar. Bu izi, akraba kelimelerde hâlâ duran s ile karşılaştırarak görmek kolaydır.

FR forêt, hôpital, île

TR orman, hastane, ada

Bu kelimelerde bir zamanlar s vardı; İngilizcedeki forest, hospital, isle akrabalarında o s hâlâ durur. Fransızcada s düşmüş, yerine şapka gelmiştir.

2. Sesi etkileme. Özellikle ê açık [ɛ] okunur (être, fête); ô kapalı [o] verir (hôtel). â geleneksel söyleyişte biraz arkadan, geniş bir “a”dır; ama bugün birçok konuşur a ile â arasında ses farkı gözetmez.

3. Eşsesli kelimeleri ayırma. Yazılışı aynı görünen kelimeleri şapka ayırır.

FR sur (üstünde) → sûr (emin) · du (-in) → dû (devoir'ın ortacı)

TR aynı okunur, anlam farklı

Şapka burada sesi değil anlamı ayırt eder: Je suis sûr (Eminim) ile sur la table (masanın üstünde) karışmasın diye.

1990 yazım düzenlemesiyle, i ve u üstündeki şapka çoğu kelimede isteğe bağlı sayıldı (örn. maitre ya da maître); geleneksel yazım da geçerliliğini korur. Düzenlemenin tanımlı istisnaları vardır: anlam ayırt eden kelimelerde (sûr, dû, mûr gibi) ve bazı fiil çekimlerinde şapka kalır; â, ê, ô ise bu düzenlemenin kapsamı dışındadır.

Tréma — ë, ï, ü

İki yan yana nokta (¨), bir ünlünün kendinden önceki ünlüyle kaynaşmadığını, ayrı bir hece olarak okunduğunu gösterir. En sık, normalde tek ses veren ünlü çiftlerinde görülür ve çifti ikiye böler.

FR mais (ama) → maïs (mısır)

TR « me » → « ma-is »

ai normalde tek bir [ɛ] sesi verir (mais « me »). Üstüne tréma gelince i ayrı okunur: maïs « ma-is ».

FR Noël, naïf, égoïste

TR Noel, saf, bencil

Bu kelimelerde tréma taşıyan ünlü, önündeki ünlüden bağımsız olarak ayrı seslenir: No-el, na-if.

Cédille — ç

c harfinin altına eklenen küçük kuyruğa cédille denir; harf böylece ç olur. Tek işlevi vardır: c‘yi a, o, u ünlülerinin önünde [s] sesiyle okutmak. Normalde c bu ünlülerden önce [k] okunur; cédille bunu [s]‘ye çevirir.

FR garçon, leçon, français

TR çocuk/oğlan, ders, Fransızca

ç her zaman [s] verir: « garson », « löson », « franse ». Cédille olmasaydı c burada [k] okunurdu.

Cédille yalnızca a, o, u önünde gerekir. c, zaten e ve i önünde [s] okunduğu için (ceci, cinéma), bu harflerin önünde asla ç yazılmaz.

Birleşik harfler: œ ve æ

Fransızcada iki ünlünün tek bir harfte kaynaştığı iki özel biçim vardır: œ ve æ. Bunlar aksan değil, ligatürdür (kaynaşık harf). œ sık görülür (sœur — kız kardeş, cœur — kalp, œuf — yumurta); æ ise yalnızca birkaç bilimsel/Latince kökenli kelimede bulunur. Yazılışları titizlik ister: bu kelimelerde oe diye ayrı yazmak hatadır. Ama bu, her oe dizisinin birleştirileceği anlamına gelmez — coexister gibi kelimeler ayrı o ve e ile yazılır; hangi kelimenin ligatür aldığı kelimeyle birlikte öğrenilir.

Sık yapılan hatalar

Aksanı tümden atlamak: eleve yazıp élève‘i, francais yazıp français‘yi kaçırmak yazım hatasıdır.
é ile è‘yi karıştırmak; biri kapalı [e], öteki açık [ɛ] verir, yönleri de terstir (´ sağa, ` sola).
Eşsesli ayrımı görmezden gelmek: ou (veya) ile où (nerede), a (vardır) ile à (-e) farklı kelimelerdir.
Cédille’yi e veya i önünde kullanmak; ç yalnızca a, o, u önünde gelir.
cœur, sœur gibi ligatürlü kelimelerde œ‘yi oe diye iki harfle yazmak.
Şapkayı süs sanıp gelişigüzel eklemek; her birinin yeri bellidir.

Noktalama