# Fransızca Aksanlar ve Aksan İşaretleri Fransızca aksan işaretleri: accent aigu (é), accent grave (è, à, ù), şapka (circonflexe), tréma ve cédille — sesi değiştirenler, eşseslileri ayıranlar ve yazım tuzakları. Canonical URL: https://www.fransizcaogren.com/dil-bilgisi/alfabe-ve-ses/aksanlar/ **CEFR seviyesi:** A1 Fransızcada [harflerin](/dil-bilgisi/alfabe-ve-ses/fransiz-alfabesi/) üstüne veya altına eklenen küçük işaretlere **aksan** (*accent*) denir. Bunlar süs değildir: kimi zaman harfin **sesini** belirler, kimi zaman da yazılışı aynı görünen iki kelimeyi birbirinden **ayırır**. Bu yüzden aksanı atlamak çoğu kez yazım hatası, bazen de anlam hatasıdır. Bu derste beş işaret tek tek ele alınır: *accent aigu*, *accent grave*, *accent circonflexe*, *tréma* ve *cédille*. Ayrıca iki özel birleşik harfe (*œ*, *æ*) kısaca değinilir. > **INFO:** Aksanların bir kısmı sesi değiştirir (*é* ile *è* farklı okunur), bir kısmı ise sesi değiştirmeden yalnızca eşsesli kelimeleri ayırt eder (*ou* / *où* aynı okunur ama anlamları farklıdır). Hangi aksanın ne iş gördüğünü ayırt etmek konuyu kolaylaştırır. Bu derste « » içinde verilen yazımlar Fransızca sesleri birebir değil, **yaklaşık Türkçe okunuşla** gösterir. ## Accent aigu — é Sağa yatık tek çizgi (´) yalnızca **e** harfinin üstüne gelir: **é**. Harfi **kapalı [e]** sesiyle okutur — Türkçedeki “e”ye yakın, ama daha kapalı ve gergin bir sestir. | İşaret | Adı | Bulunduğu harf | Sesi | |---|---|---|---| | ´ | accent aigu | yalnız e → é | kapalı [e] | **FR:** été, café, vérité **TR:** yaz, kahve, gerçek Bu kelimelerdeki her *é* net biçimde kapalı [e] okunur: « ete », « kafe », « verite ». *é*, geçmiş zaman ortacı (*participe passé*) eklerinde de düzenli olarak görülür: *parler → parlé*. Ortaç tek başına “konuştu” demek değildir; anlamını *passé composé* çekimi içinde kazanır: *J'ai travaillé* (Çalıştım). ## Accent grave — è, à, ù Sola yatık tek çizgi (`) üç harfin üstüne gelebilir: **è**, **à**, **ù**. Ama görevi harfe göre değişir. - **è** sesi belirler: harfi **açık [ɛ]** okutur — *é*'den daha açık bir “e”. - **à** ve **ù** sesi değiştirmez; yalnızca eşsesli kelimeleri ayırır. Açık/kapalı “e” ayrımı Türkçede de gizlice vardır, sadece yazıda gösterilmez: **“ben”** derkenki geniş “e” açık [ɛ]'ye, **“bey”** derkenki dar “e” kapalı [e]'ye çok yakındır. Yani *è* = “ben”in e'si, *é* = “bey”in e'si gibi düşünülebilir; ağız *è*'de daha çok açılır. **FR:** père, mère, élève **TR:** baba, anne, öğrenci Bu kelimelerdeki *è* açık [ɛ] sesiyle okunur. Sözcük sonundaki okunmayan *-s*'den önce de sık görülür: *après*, *très*. Ama bu bir yerleştirme kuralı değildir; hangi kelimenin *è* aldığı kelimeyle birlikte öğrenilir. **FR:** a (avoir'ın çekimi) → à (-e/-de) · ou (veya) → où (nerede) · la (artikel/onu) → là (orada) **TR:** aynı okunur, anlam farklı *à*, *où*, *là* sözcüklerindeki grave aksan sesi değiştirmez; yalnızca yazıda kelimeyi eşsesinden ayırır. *où* ile *ou* tıpatıp aynı okunur. ## Accent circonflexe — â, ê, î, ô, û Şapka biçimindeki işaret (ˆ) beş ünlünün de üstüne gelebilir. Üç temel işlevi vardır. **1. Kaybolmuş bir harfin (çoğunlukla *s*) izi.** Eski Fransızcada veya Latincede var olup zamanla düşen bir *s*'nin yerini tutar. Bu izi, akraba kelimelerde hâlâ duran *s* ile karşılaştırarak görmek kolaydır. **FR:** forêt, hôpital, île **TR:** orman, hastane, ada Bu kelimelerde bir zamanlar *s* vardı; İngilizcedeki *forest*, *hospital*, *isle* akrabalarında o *s* hâlâ durur. Fransızcada *s* düşmüş, yerine şapka gelmiştir. **2. Sesi etkileme.** Özellikle **ê** açık [ɛ] okunur (*être*, *fête*); **ô** kapalı [o] verir (*hôtel*). *â* geleneksel söyleyişte biraz arkadan, geniş bir “a”dır; ama bugün birçok konuşur *a* ile *â* arasında ses farkı gözetmez. **3. Eşsesli kelimeleri ayırma.** Yazılışı aynı görünen kelimeleri şapka ayırır. **FR:** sur (üstünde) → sûr (emin) · du (-in) → dû (devoir'ın ortacı) **TR:** aynı okunur, anlam farklı Şapka burada sesi değil anlamı ayırt eder: *Je suis sûr* (Eminim) ile *sur la table* (masanın üstünde) karışmasın diye. > **INFO:** 1990 yazım düzenlemesiyle, *i* ve *u* üstündeki şapka çoğu kelimede **isteğe bağlı** sayıldı (örn. *maitre* ya da *maître*); geleneksel yazım da geçerliliğini korur. Düzenlemenin tanımlı istisnaları vardır: anlam ayırt eden kelimelerde (*sûr*, *dû*, *mûr* gibi) ve bazı fiil çekimlerinde şapka kalır; *â*, *ê*, *ô* ise bu düzenlemenin kapsamı dışındadır. ## Tréma — ë, ï, ü İki yan yana nokta (¨), bir ünlünün **kendinden önceki ünlüyle kaynaşmadığını, ayrı bir hece olarak okunduğunu** gösterir. En sık, normalde tek ses veren ünlü çiftlerinde görülür ve çifti ikiye böler. **FR:** mais (ama) → maïs (mısır) **TR:** « me » → « ma-is » *ai* normalde tek bir [ɛ] sesi verir (*mais* « me »). Üstüne tréma gelince *i* ayrı okunur: *maïs* « ma-is ». **FR:** Noël, naïf, égoïste **TR:** Noel, saf, bencil Bu kelimelerde tréma taşıyan ünlü, önündeki ünlüden bağımsız olarak ayrı seslenir: *No-el*, *na-if*. ## Cédille — ç **c** harfinin altına eklenen küçük kuyruğa **cédille** denir; harf böylece **ç** olur. Tek işlevi vardır: *c*'yi **a, o, u** ünlülerinin önünde **[s] sesiyle** okutmak. Normalde *c* bu ünlülerden önce [k] okunur; cédille bunu [s]'ye çevirir. **FR:** garçon, leçon, français **TR:** çocuk/oğlan, ders, Fransızca *ç* her zaman [s] verir: « garson », « löson », « franse ». Cédille olmasaydı *c* burada [k] okunurdu. > **WARNING:** Cédille yalnızca **a, o, u** önünde gerekir. *c*, zaten *e* ve *i* önünde [s] okunduğu için (*ceci*, *cinéma*), bu harflerin önünde **asla** *ç* yazılmaz. ## Birleşik harfler: œ ve æ Fransızcada iki ünlünün tek bir harfte kaynaştığı iki özel biçim vardır: **œ** ve **æ**. Bunlar aksan değil, **ligatür**dür (kaynaşık harf). *œ* sık görülür (*sœur* — kız kardeş, *cœur* — kalp, *œuf* — yumurta); *æ* ise yalnızca birkaç bilimsel/Latince kökenli kelimede bulunur. Yazılışları titizlik ister: bu kelimelerde *oe* diye ayrı yazmak hatadır. Ama bu, her *oe* dizisinin birleştirileceği anlamına gelmez — *coexister* gibi kelimeler ayrı *o* ve *e* ile yazılır; hangi kelimenin ligatür aldığı kelimeyle birlikte öğrenilir. ## Sık yapılan hatalar - Aksanı tümden atlamak: *eleve* yazıp *élève*'i, *francais* yazıp *français*'yi kaçırmak yazım hatasıdır. - *é* ile *è*'yi karıştırmak; biri kapalı [e], öteki açık [ɛ] verir, yönleri de terstir (´ sağa, ` sola). - Eşsesli ayrımı görmezden gelmek: *ou* (veya) ile *où* (nerede), *a* (vardır) ile *à* (-e) farklı kelimelerdir. - Cédille'yi *e* veya *i* önünde kullanmak; *ç* yalnızca a, o, u önünde gelir. - *cœur*, *sœur* gibi ligatürlü kelimelerde *œ*'yi *oe* diye iki harfle yazmak. - Şapkayı süs sanıp gelişigüzel eklemek; her birinin yeri bellidir.