Noktalama

Noktalama işaretleri (la ponctuation) bir metnin nefes alma ritmini gösterir: nerede durulacağını, sesin nasıl tonlanacağını, hangi öğelerin bir arada okunacağını belirler. Fransızca noktalama, kullanılan işaretler bakımından Türkçeye büyük ölçüde benzer; ama iki önemli farkı vardır: bazı işaretlerin önüne boşluk konur ve tırnak için « » biçimi kullanılır. Bu ders işaretleri tek tek tanıtır ve bu farkları öne çıkarır.

İşaretler ve adları

İşaret	Fransızca adı	Karşılığı
.	point	nokta
,	virgule	virgül
;	point-virgule	noktalı virgül
:	deux-points	iki nokta
?	point d’interrogation	soru işareti
!	point d’exclamation	ünlem işareti
…	points de suspension	üç nokta
« »	guillemets	tırnak işareti
( )	parenthèses	parantez
—	tiret	uzun çizgi
-	trait d’union	kısa çizgi (birleştirme)

En önemli fark: işaretten önce boşluk

Fransızcada iki parçalı sayılan işaretlerden — yani ;, :, ?, ! — önce ince bir boşluk bırakılır. Türkçede bu işaretler kelimeye bitişik yazılır; Fransızcada araya boşluk girer.

FR Comment vas-tu ?

TR Nasılsın?

Soru işaretinden önce boşluk Fransızcanın kuralıdır. Aynı şey ünlem, iki nokta ve noktalı virgül için de geçerlidir.

Buna karşılık tek parçalı işaretler — nokta . ve virgül , — her iki dilde de kelimeye bitişiktir, önlerinde boşluk olmaz.

Buradaki boşluk teknik olarak “bölünmeyen ince boşluk”tur; yani işaret satır başına tek başına düşmez. Günlük dijital yazışmada sıradan boşluk da yaygındır, ama özenli yazıda kural budur. Bu kural Fransa Fransızcası içindir; örneğin Kanada Fransızcasında yalnız : önünde boşluk kullanılır, ; ! ? bitişik yazılır.

Cümle sonu işaretleri

Nokta (point) bildiren bir cümleyi bitirir; sonrasında yeni cümle büyük harfle başlar.

FR Il pleut depuis ce matin. Nous restons à la maison.

TR Sabahtan beri yağmur yağıyor. Evde kalıyoruz.

Her iki dilde nokta kelimeye bitişiktir ve ardından büyük harf gelir.

Soru işareti (point d’interrogation) bir soruyu bitirir; ünlem işareti (point d’exclamation) şaşkınlık, sevinç, emir gibi duyguları belirtir. İkisinin de önünde boşluk vardır.

FR Quelle belle surprise !

TR Ne güzel bir sürpriz!

Ünlemden önceki boşluğa dikkat — Türkçede işaret bitişiktir.

Üç nokta (points de suspension) sözün yarım kaldığını, sürdüğünü veya bir tereddüdü gösterir. Fransızcada tek bir işaret (…) sayılır ve sözü yarım bırakırken önündeki kelimeye bitişik yazılır.

FR Je voulais te dire que… non, rien.

TR Sana şunu söyleyecektim ki… yok, bir şey değil.

Üç nokta yarım kalan veya askıda bırakılan düşünceyi gösterir.

Cümle içi işaretler

Virgül (virgule) sıralanan öğeleri ayırır ve kısa duraklamaları gösterir.

FR Au marché, j'ai acheté des pommes, des poires et des cerises.

TR Pazardan elma, armut ve kiraz aldım.

Birden çok öğe sıralanırken araları virgülle ayrılır.

Virgül ayrıca bir öğeyi cümlenin sonuna atıp vurgulamak için de kullanılır; bu, daha çok konuşma dilinde görülen bir vurgu kalıbıdır.

FR Il travaille bien, ce garçon.

TR İyi çalışıyor, bu çocuk.

Buradaki virgül, sona atılan ce garçon öğesini ayırıp vurgular. Bu kalıp konuşma diline özgüdür; yansız yazıda özne başta kalır: Ce garçon travaille bien.

Noktalı virgül (point-virgule) noktadan kısa, virgülden uzun bir duraklama verir; anlamca bağlı iki bağımsız cümleyi birbirine yakın tutar. Önünde boşluk bulunur.

FR Le ciel s'assombrissait ; tout le monde rentrait.

TR Gökyüzü kararıyordu; herkes evine dönüyordu.

Birbirinden ayrı ancak anlamca ilişkili iki cümlenin arasına noktalı virgül girer.

İki nokta (deux-points) bir açıklama, sıralama veya alıntı başlatır; bir sonucu ya da nedeni de tanıtabilir. Önünde boşluk vardır.

FR Elle a tout préparé : les valises, les billets, le passeport.

TR Her şeyi hazırladı: bavullar, biletler, pasaport.

İki nokta ardından gelen sıralamayı ya da açıklamayı tanıtır.

Tırnak: guillemets « »

Fransızcanın en belirgin işaretlerinden biri çift köşeli tırnak (guillemets): açılışta «, kapanışta ». Bunlar alıntıları ve aktarılan sözleri çevreler. Tırnağın içine doğru da birer boşluk konur: « … ». Özenli dizgide bu iç boşluklar da bölünmeyen türdendir; günlük yazışmada sıradan boşluk yeterlidir.

FR Le guide a annoncé : « Le musée ferme à dix-huit heures. »

TR Rehber «Müze on sekizde kapanıyor.» dedi.

Aktarılan söz Fransızcada düz tırnak yerine « » ile verilir ve işaretlerin iç tarafında boşluk bulunur.

Bir kelimenin kendisini, harf adını ya da özel bir terimi öne çıkarmak için de guillemets kullanılır: La lettre « h » est toujours muette en français. (« h » harfi Fransızcada her zaman sessizdir.)

Parantez ve çizgiler

Parantez (parenthèses) cümleye tamamlayıcı bir bilgiyi araya alarak ekler; parantez içi çıkarıldığında cümle dilbilgisel olarak tam kalır. Uzun çizgi (tiret) de aynı işi vurgulu biçimde yapabilir; ayrıca diyaloglarda konuşmacı değişimini gösterir.

FR Mon voisin (un ancien marin) raconte des histoires passionnantes.

TR Komşum (eski bir denizci) çok ilginç hikâyeler anlatır.

Parantez içindeki bilgi tamamlayıcıdır; çıkarılsa cümle yine de tamdır.

Kısa çizgi (trait d’union) ise ayrı bir iştir: kelimeleri birbirine bağlar. Bileşik kelimelerde (grand-mère — büyükanne), devrik soruda özne ile fiil arasında (As-tu un stylo ? — Kalemin var mı?) ve bazı sayılarda (dix-sept — on yedi) görülür.

tiret (uzun çizgi, araya bilgi ekler ya da diyalogu açar) ile trait d’union (kısa çizgi, kelimeleri birleştirir) karıştırılmamalıdır. İkisi farklı uzunlukta ve farklı görevdedir.

Küçük ama şaşırtan farklar

Fransızcada ondalık ayırıcı virgüldür, nokta değil: 3,5 (üç buçuk) diye yazılır, trois virgule cinq okunur. Bu, Türkçeyle aynı, İngilizcenin tersidir. Binlik basamaklarda ise iki dil ayrılır: Fransızca araya boşluk koyar (10 000), Türkçe nokta kullanır (10.000).

Sık yapılan hatalar

?, !, ;, : işaretlerini kelimeye bitişik yazmak — Fransızcada önlerine boşluk gelir.
Tırnak için düz çift tırnak kullanmak; Fransızca yazıda doğru biçim « … »‘dir ve işaretlerin içinde boşluk bulunur.
tiret ile trait d’union‘u aynı sanmak; biri araya bilgi katar, öteki kelime birleştirir.
Ondalıkta nokta kullanmak: 3.5 yanlış, doğrusu 3,5’tir.
Noktadan sonra küçük harfle devam etmek; her cümle büyük harfle başlar.
Üç noktayı üç ayrı nokta gibi aralıklı yazmak; o tek bir işarettir (…).

Söyleyişte ve Yazıda Ulama Fransızca Aksanlar ve Aksan İşaretleri