Söyleyişte ve Yazıda Ulama

Fransızcada kelimeler tek tek değil, akış içinde söylenir. Bu akışta iki ayrı olay devreye girer: bir kelimenin sonundaki normalde okunmayan ünsüz, kendinden sonra ünlüyle başlayan bir kelime gelince yeniden okunur (liaison); bazı kısa kelimelerin sonundaki ünlü ise düşer ve yerine kesme işareti gelir (élision). İlkine söyleyişte ulama, ikincisine hem yazıda hem söyleyişte ulama denir. Bu ders ikisini birlikte ele alır; harflerin tek tek sesleri kendi konularında işlenir.

Söyleyişte ulama (liaison)

Fransızcada bir kelimenin sonundaki bazı ünsüzler tek başına söylendiğinde okunmaz. Ama hemen ardından ünlüyle (veya okunmayan h ile) başlayan bir kelime gelirse, bu sessiz ünsüz canlanır ve sonraki kelimeye bağlanarak söylenir.

Ulamada bazı ünsüzler söylenirken ses değiştirir. En sık görülen değişimler:

Söyleyişte ulama her zaman serbest değildir. Üç durum vardır: zorunlu, yasak ve isteğe bağlı.

Ulamanın zorunlu olduğu yerler

Bu durumlarda ulama yapılmazsa söyleyiş kulağa yanlış gelir.

• Tanımlık / belirten + isim arasında: les hôtels « le-z-otel », les amis « le-z-ami ». Tanımlık ile isim arasındaki bağ kopmaz.
• Kişi zamiri + fiil arasında: nous habitons « nu-z-abiton », vous êtes « vu-z-et », ils ont « il-z-on ».
• İsimden önce gelen sıfat ile isim arasında: un grand arbre « ön gran-t-arbr », un petit appartement « ön pti-t-apartman ».
• Bazı sık kullanılan kısa edat ve zarflardan sonra (très, bien, plus, en, dans, chez): très intéressant « tre-z-enteresan », en avion « an-n-aviyon ». Bu, kelime kısalığından çıkan bir kural değildir — et de tek hecelidir ama asla ulanmaz; hangi kelimenin ulama yaptığı kelimeyle birlikte öğrenilir.
• Kalıplaşmış kelime gruplarında: anlamca tek parça olmuş ifadelerde ulama korunur: avant-hier (evvelki gün), de temps en temps (zaman zaman), tout à coup (birdenbire).

Ulamanın yasak olduğu yerler

Bazı yerlerde ulama yapmak hatadır:

• Tekil bir isimden sonra: isim tek başına özne ya da tümleç olduğunda, ardından ünlü gelse de ulama yapılmaz: un repas agréable « ön röpa agreabl » — repas’nın s‘si sessiz kalır. Ulamayı yapan, isimden önce gelen tanımlık ve sıfat gibi kelimelerdir; ismin kendi son ünsüzü sonraki kelimeye bağlanmaz.

• Soluklu h (h aspiré) ile başlayan kelimelerden önce. Bu h okunmaz ama önünde ne ulama ne kesme yapılır; kelime ünsüzle başlıyormuş gibi davranır.

• et bağlacından sonra: et (ve) ardından ünlü gelse bile asla ulanmaz: un livre et un cahier « ön livr e ön kaye ». et’nin t‘si hiçbir koşulda okunmaz — ulamanın en katı yasağı budur.

• Bazı sözcüklerden önce: onze (on bir), oui (evet), yaourt (yoğurt), huit gibi kelimeler ünlüyle başlıyor görünse de ulama almaz: les onze joueurs « le onz juör » (on bir oyuncu).

Ulamanın isteğe bağlı olduğu yerler

Yukarıdaki zorunlu ve yasak durumların dışında kalan birçok yerde ulama seçime bağlıdır. Genellikle özenli, resmî veya yavaş konuşmada yapılır; günlük hızlı konuşmada çoğu zaman bırakılır. Örneğin ils sont arrivés hem « il son-t-arive » hem « il son arive » söylenebilir — ikisi de doğrudur; ulamalısı daha resmî, ulamasızı daha gündeliktir.

Yazıda ve söyleyişte ulama (élision / kesme)

Bazı kısa kelimelerin sonundaki ünlü, kendinden sonra ünlüyle veya sessiz h ile başlayan bir kelime gelince düşer. Düşen ünlünün yerine kesme işareti (’) konur. Liaison‘dan farkı: burada değişim yalnızca söyleyişte değil, yazıda da görünür.

Düşen ünlü çoğunlukla e‘dir; la sözcüğünde a, si sözcüğünde ise i düşer. Kesmeyi tetikleyen başlıca kelimeler:

Aynı mantıkla je zamirinin e‘si düşüp kesmeyle birleşir: j’aime (seviyorum), j’habite, j’étudie — h okunmadığı için j’habite de kesme alır.

Bazı bağlaçlar yalnızca belirli kelimelerden önce kesme alır. lorsque, puisque ve quoique sözcükleri il(s), elle(s), on, en, un, une‘den önce e‘sini düşürür: puisqu’elle est là (madem o burada). Aynı kelime başka bir ünlüden önce kesme almaz: puisque Anne… bütün kalır.

Soluklu h ve sessiz h ayrımı

İki ulamayı da doğrudan etkilediği için bu ayrım önemlidir. Fransız Alfabesi dersinde görüldüğü gibi h harfi Fransızcada hiçbir zaman ses olarak okunmaz, ama iki türü vardır:

• Sessiz h (h muet): kelime ünlüyle başlıyormuş gibi davranır; hem ulama hem kesme alır. l’homme, les hommes « le-z-om ».
• Soluklu h (h aspiré): sesi yine yoktur, ama önünde ulama ve kesme engellenir; kelime ünsüzle başlıyormuş gibi davranır. le héros, les héros « le ero ».

Bir kelimenin hangi h türünü taşıdığı söyleyişten anlaşılmaz; sözlükten öğrenilir. Sözlükler soluklu h‘yi çoğu zaman kelimenin önüne küçük bir işaret (örneğin *) koyarak gösterir.

Sık yapılan hatalar

• Yasak ulamayı yapmak: et bağlacının t‘sini okumak en yaygın hatadır — et après asla « e-t-apre » değil, « e apre » söylenir.
• Soluklu h‘yi sessiz sanmak: le héros yerine l’héros yazmak veya les héros‘da s‘yi okutmak yanlıştır.
• Tekil isimden sonra ulama uydurmak: un repas excellent sözünde repas’nın s‘sini bağlamak hatalıdır.
• Kesmeyi unutup iki ünlüyü çarpıştırmak: je aime, le arbre, de eau yazmak yanlıştır; doğrusu j’aime, l’arbre, d’eau.
• Kesmeyi yanlış kelimeye uygulamak: dişil elle önünde s’elle yazmak hatalıdır; si yalnızca il/ils ile kesilir.
• Ulamada ses değişimini atlamak: ulanan s ve x « s » değil « z », d ise « d » değil « t » sesi verir.