# Söyleyişte ve Yazıda Ulama

Fransızcada ulama (liaison) ve kesme (élision): zorunlu, yasak ve isteğe bağlı ulama, yazıya yansıyan kesme kuralları ve Türkçe konuşanların sık yaptığı hatalar.

Canonical URL: https://www.fransizcaogren.com/dil-bilgisi/alfabe-ve-ses/ulama/


**CEFR seviyesi:** A1

Fransızcada kelimeler tek tek değil, akış içinde söylenir. Bu akışta iki ayrı olay devreye girer: bir kelimenin sonundaki **normalde okunmayan ünsüz**, kendinden sonra ünlüyle başlayan bir kelime gelince yeniden okunur (*liaison*); bazı kısa kelimelerin sonundaki **ünlü ise düşer** ve yerine kesme işareti gelir (*élision*). İlkine söyleyişte ulama, ikincisine hem yazıda hem söyleyişte ulama denir. Bu ders ikisini birlikte ele alır; harflerin tek tek sesleri kendi konularında işlenir.

> **INFO:** İki olayı birleştiren sezgi şudur: Fransızca, iki ünlünün üst üste gelmesinden hoşlanmaz ve sözcükleri akıcı bir zincire bağlar. *Élision*'da bu kaçınma kesin işler: fazla gelen ünlü tümden atılır. *Liaison*'da ise yalnızca bir eğilimdir — uyuyan ünsüzün uyanıp uyanmayacağını, ileride görüleceği gibi, araya giren dil bilgisi ortamı belirler. Bu ortak sezgi yüzünden ikisine de Türkçede “ulama” denir.


## Söyleyişte ulama (*liaison*)

Fransızcada bir kelimenin sonundaki bazı ünsüzler tek başına söylendiğinde okunmaz. Ama hemen ardından **ünlüyle (veya okunmayan *h* ile) başlayan** bir kelime gelirse, bu sessiz ünsüz canlanır ve sonraki kelimeye bağlanarak söylenir.

**FR:** les amis → « le-z-ami »

**TR:** les / amis (ayrı ayrı)

*les* tek başına « le » okunur, sondaki *s* duyulmaz. Ama *amis* ünlüyle başladığı için *s* uyanır ve « z » sesiyle sonraki kelimeye bağlanır.


Ulamada bazı ünsüzler söylenirken **ses değiştirir**. En sık görülen değişimler:

| Yazılan harf | Ulamada çıkan ses | Örnek | Okunuşu |
|---|---|---|---|
| s, x | z | les enfants | « le-z-anfan » |
| d | t | un grand ami | « ön gran-t-ami » |
| f | v (yalnız birkaç kelimede) | neuf heures | « nö-v-ör » |
| t | t | un petit oiseau | « ön pti-t-uazo » |
| n | n | un ancien élève | « ön-n-ansiyen-n-elev » |
| p | p | trop aimable | « tro-p-emabl » |

> **INFO:** *f* harfi yalnızca birkaç kelimede *v*'ye döner; en bilineni *neuf* sayısıdır. *neuf heures* (saat dokuz) ve *neuf ans* (dokuz yaş) « nö-v » diye söylenir, ama *neuf livres* (dokuz kitap) ünsüzle başladığı için ulama yapılmaz.


Söyleyişte ulama her zaman serbest değildir. Üç durum vardır: **zorunlu**, **yasak** ve **isteğe bağlı**.

### Ulamanın zorunlu olduğu yerler

Bu durumlarda ulama yapılmazsa söyleyiş kulağa yanlış gelir.

- **[Tanımlık](/dil-bilgisi/isim-grubu/genel-bilgiler/tanimliklar/) / belirten + isim** arasında: *les hôtels* « le-z-otel », *les amis* « le-z-ami ». Tanımlık ile isim arasındaki bağ kopmaz.
- **[Kişi zamiri](/dil-bilgisi/isim-grubu/zamirler/kisi-adillari/) + fiil** arasında: *nous habitons* « nu-z-abiton », *vous êtes* « vu-z-et », *ils ont* « il-z-on ».
- **İsimden önce gelen sıfat** ile isim arasında: *un grand arbre* « ön gran-t-arbr », *un petit appartement* « ön pti-t-apartman ».
- **Bazı sık kullanılan kısa edat ve zarflardan sonra** (*très*, *bien*, *plus*, *en*, *dans*, *chez*): *très intéressant* « tre-z-enteresan », *en avion* « an-n-aviyon ». Bu, kelime kısalığından çıkan bir kural değildir — *et* de tek hecelidir ama asla ulanmaz; hangi kelimenin ulama yaptığı kelimeyle birlikte öğrenilir.
- **Kalıplaşmış kelime gruplarında:** anlamca tek parça olmuş ifadelerde ulama korunur: *avant-hier* (evvelki gün), *de temps en temps* (zaman zaman), *tout à coup* (birdenbire).

### Ulamanın yasak olduğu yerler

Bazı yerlerde ulama yapmak hatadır:

- **Tekil bir isimden sonra:** isim tek başına özne ya da tümleç olduğunda, ardından ünlü gelse de ulama yapılmaz: *un repas agréable* « ön röpa agreabl » — *repas*'nın *s*'si sessiz kalır. Ulamayı yapan, isimden **önce** gelen tanımlık ve sıfat gibi kelimelerdir; ismin kendi son ünsüzü sonraki kelimeye bağlanmaz.

- **Soluklu *h* (*h aspiré*) ile başlayan kelimelerden önce.** Bu *h* okunmaz ama önünde ne ulama ne kesme yapılır; kelime ünsüzle başlıyormuş gibi davranır.

**FR:** les héros → « le ero »

**TR:** kahramanlar

*héros* soluklu *h* taşır; bu yüzden *les* sözcüğünün *s*'si okunmaz. Oysa *les hommes* « le-z-om » (erkekler) sessiz *h* taşıdığı için ulamalıdır.


- ***et* bağlacından sonra:** *et* (ve) ardından ünlü gelse bile asla ulanmaz: *un livre et un cahier* « ön livr **e** ön kaye ». *et*'nin *t*'si hiçbir koşulda okunmaz — ulamanın en katı yasağı budur.

- **Bazı sözcüklerden önce:** *onze* (on bir), *oui* (evet), *yaourt* (yoğurt), *huit* gibi kelimeler ünlüyle başlıyor görünse de ulama almaz: *les onze joueurs* « le onz juör » (on bir oyuncu).

### Ulamanın isteğe bağlı olduğu yerler

Yukarıdaki zorunlu ve yasak durumların dışında kalan birçok yerde ulama **seçime bağlıdır**. Genellikle özenli, resmî veya yavaş konuşmada yapılır; günlük hızlı konuşmada çoğu zaman bırakılır. Örneğin *ils sont arrivés* hem « il son-t-arive » hem « il son arive » söylenebilir — ikisi de doğrudur; ulamalısı daha resmî, ulamasızı daha gündeliktir.

## Yazıda ve söyleyişte ulama (*élision* / kesme)

Bazı kısa kelimelerin sonundaki ünlü, kendinden sonra **ünlüyle veya sessiz *h* ile başlayan** bir kelime gelince düşer. Düşen ünlünün yerine **kesme işareti (')** konur. *Liaison*'dan farkı: burada değişim yalnızca söyleyişte değil, **yazıda da** görünür.

Düşen ünlü çoğunlukla *e*'dir; *la* sözcüğünde *a*, *si* sözcüğünde ise *i* düşer. Kesmeyi tetikleyen başlıca kelimeler:

| Kelime | Ünlüden önce | Örnek |
|---|---|---|
| le, la | l' | *l'arbre*, *l'eau* |
| je | j' | *j'arrive* |
| me, te, se | m', t', s' | *il s'appelle* |
| ce | c' | *c'est vrai* |
| de | d' | *une tasse d'eau* |
| ne | n' | *je n'aime pas* |
| que | qu' | *qu'il vienne* |
| jusque | jusqu' | *jusqu'à demain* |
| si (+ il/ils) | s' | *s'il pleut* |

**FR:** la + école → l'école

**TR:** okul

*la* tanımlığının *a*'sı düşer; sonuç hem « lekol » diye söylenir hem de *l'école* diye yazılır. İki ünlünün çarpışması (« la-école ») böylece önlenir.


Aynı mantıkla *je* zamirinin *e*'si düşüp kesmeyle birleşir: *j'aime* (seviyorum), *j'habite*, *j'étudie* — *h* okunmadığı için *j'habite* de kesme alır.

> **WARNING:** *si* (eğer) sözcüğü yalnızca **eril *il* ve *ils***'den önce *i*'sini düşürür: *s'il*, *s'ils*. Dişil *elle / elles*'den önce kesme **yapılmaz**: doğru biçim *si elle* ve *si elles*'tir.


Bazı bağlaçlar yalnızca belirli kelimelerden önce kesme alır. *lorsque*, *puisque* ve *quoique* sözcükleri *il(s)*, *elle(s)*, *on*, *en*, *un*, *une*'den önce *e*'sini düşürür: *puisqu'elle est là* (madem o burada). Aynı kelime başka bir ünlüden önce kesme almaz: *puisque Anne…* bütün kalır.

> **INFO:** İki sözcükte kesme tek bir kalıba sıkışmıştır: *presque* yalnızca *île* (ada) ile birleşip *presqu'île* (yarımada) olur; *quelque* ise yalnızca *un / une* önünde kesilir: *quelqu'un* (biri), *quelqu'une*. Bunların dışında bu kelimeler bütün kalır.


## Soluklu *h* ve sessiz *h* ayrımı

İki ulamayı da doğrudan etkilediği için bu ayrım önemlidir. [Fransız Alfabesi](/dil-bilgisi/alfabe-ve-ses/fransiz-alfabesi/#türkçeden-farklar) dersinde görüldüğü gibi *h* harfi Fransızcada **hiçbir zaman ses olarak okunmaz**, ama iki türü vardır:

- **Sessiz *h* (*h muet*):** kelime ünlüyle başlıyormuş gibi davranır; hem ulama hem kesme alır. *l'homme*, *les hommes* « le-z-om ».
- **Soluklu *h* (*h aspiré*):** sesi yine yoktur, ama önünde ulama ve kesme **engellenir**; kelime ünsüzle başlıyormuş gibi davranır. *le héros*, *les héros* « le ero ».

Bir kelimenin hangi *h* türünü taşıdığı söyleyişten anlaşılmaz; sözlükten öğrenilir. Sözlükler soluklu *h*'yi çoğu zaman kelimenin önüne küçük bir işaret (örneğin *) koyarak gösterir.

## Sık yapılan hatalar

- **Yasak ulamayı yapmak:** *et* bağlacının *t*'sini okumak en yaygın hatadır — *et après* asla « e-t-apre » değil, « e apre » söylenir.
- **Soluklu *h*'yi sessiz sanmak:** *le héros* yerine *l'héros* yazmak veya *les héros*'da *s*'yi okutmak yanlıştır.
- **Tekil isimden sonra ulama uydurmak:** *un repas excellent* sözünde *repas*'nın *s*'sini bağlamak hatalıdır.
- **Kesmeyi unutup iki ünlüyü çarpıştırmak:** *je aime*, *le arbre*, *de eau* yazmak yanlıştır; doğrusu *j'aime*, *l'arbre*, *d'eau*.
- **Kesmeyi yanlış kelimeye uygulamak:** dişil *elle* önünde *s'elle* yazmak hatalıdır; *si* yalnızca *il/ils* ile kesilir.
- **Ulamada ses değişimini atlamak:** ulanan *s* ve *x* « s » değil « z », *d* ise « d » değil « t » sesi verir.