Belirteçler
Belirteç (adverbe), bir eylemi, bir sıfatı, başka bir belirteci ya da tüm bir cümleyi niteleyen değişmez sözcüktür. Sıfatların tersine cinsiyet ve sayıya göre uyum almaz. (Tek yerleşik ayrıksılık, derece belirteci tout‘dur: ünsüzle başlayan dişil sıfattan önce yazıda uyum alır — elle est toute petite; ünlü önünde değişmez — tout étonnée.) Belirteçler “nasıl, ne kadar, ne zaman, nerede” gibi soruları yanıtlar ve cümleye anlam inceliği katar.
Belirteç türleri
| tür | örnekler |
|---|---|
| tarz (manière) | bien, mal, vite, ensemble, lentement |
| nicelik / derece (quantité) | beaucoup, peu, très, trop, assez, plus, moins |
| zaman (temps) | hier, aujourd’hui, demain, déjà, toujours, souvent, tôt, tard |
| yer (lieu) | ici, là, dehors, dedans, partout, ailleurs |
| olumlama / olumsuzlama | oui, non, ne… pas |
| olasılık / tutum (modalité) | peut-être, sans doute, probablement |
| soru (interrogation) | où, quand, comment, pourquoi, combien |
- Elle parle vite. (Hızlı konuşuyor.)
- Il y a trop de bruit. (Çok fazla gürültü var.)
- Nous partons demain. (Yarın gidiyoruz.)
-ment ile tarz belirteci kurmak
Tarz belirteçlerinin büyük bölümü sıfattan türetilir. Kural: sıfatın dişil biçimine -ment eklenir.
| sıfat (eril) | dişil | belirteç |
|---|---|---|
| lent | lente | lentement |
| heureux | heureuse | heureusement |
| doux | douce | doucement |
Sıfat bir ünlüyle bitiyorsa eril biçim olduğu gibi kullanılır: vrai → vraiment, poli → poliment, absolu → absolument. Birkaç biçim ise kurala tam oturmaz ve tek tek öğrenilir: gentil → gentiment, bref → brièvement, précis → précisément.
-ant ve -ent ile biten sıfatlarda son hece değişir: -ant → -amment, -ent → -emment. İlginç olan, ikisinin de aynı okunmasıdır (yaklaşık aman):
- constant → constamment (sürekli)
- prudent → prudemment (ihtiyatlı)
Üstünlük ve en üstünlük
Belirteçler de sıfatlar gibi karşılaştırılabilir: plus … que, moins … que, aussi … que; en üstünlük için le plus / le moins:
- Il court plus vite que moi. (Benden daha hızlı koşuyor.)
- C’est elle qui répond le plus poliment. (En kibar yanıt veren odur.)
Düzensiz karşılaştırmalar: bien → mieux → le mieux; beaucoup → plus → le plus; peu → moins → le moins. mal ise olağan kullanımda düzenlidir: plus mal / le plus mal (pis biçimi bugün yalnızca tant pis gibi kalıplarda yaşar).
Belirtecin yeri
Basit zamanlarda belirteç çoğunlukla çekimli eylemin hemen ardından gelir:
- Il travaille beaucoup. (Çok çalışır.)
- Elle conduit prudemment. (İhtiyatlı araba kullanır.)
Bileşik zamanlarda kısa ve sık kullanılan belirteçler (bien, mal, déjà, encore, trop, beaucoup, souvent, toujours) çoğu zaman yardımcı eylem ile participe passé arasına girer:
- J’ai déjà mangé. (Çoktan yedim.)
- Il a bien dormi. (İyi uyudu.)
Buna karşılık çoğu -ment belirteci ile zaman ve yer belirteçleri participe’ten sonra ya da cümle başında/sonunda durur:
- Il a répondu poliment. (Kibarca yanıt verdi.)
- Elle est arrivée hier. (Dün geldi.)
Bir sıfatı ya da başka bir belirteci niteleyen derece belirteci ise nitelediği sözcüğün önüne gelir: très grand, trop vite, assez bien.
Sık yapılan hatalar
- Belirteci uyuma sokmak: elles parlent biens değil, doğrusu değişmez biçim bien‘dir. (Tek yerleşik ayrıksılık, yukarıda anlatılan toute petite türü tout kullanımıdır.)
- bien ile bon‘u karıştırmak: eylemi nitelerken un bon travail değil, il travaille bien denir (bon sıfat, bien belirteç).
- “Daha iyi” için plus bien demek: doğrusu düzensiz biçim mieux’tür.
- -emment / -amment yazımını karıştırmak: prudent’tan prudemment, constant’tan constamment gelir.
- Bileşik zamanda kısa belirteci yanlış yere koymak: j’ai mangé déjà yerine standart sıralama j’ai déjà mangé‘dir.