Kişisiz Kipler

Kişisiz kipler (modes impersonnels), kişiye göre çekilmeyen kiplerdir: bir özne adılı almazlar ve “ben/sen/o” ayrımı taşımazlar. Fransızcada üç tanedir — infinitif (mastar), participe (ortaç) ve gérondif (ulaç). Participe ve gérondif kendi derslerinde ayrıntılı işlenir; bu derste önce bu kiplerin ortak mantığı, sonra asıl olarak infinitif ele alınır.

Türkçede de eylemin kişisiz biçimleri vardır: mastar (okumak), sıfat-fiil (okuyan), zarf-fiil (okuyarak). Fransızcanın kişisiz kipleri de aynı işi görür — eylemi ad, sıfat ya da zarf gibi kullanmaya yarar. Bu yüzden bunları “fiilin çekimsiz biçimleri” olarak düşünmek konuyu anlamayı kolaylaştırır.

Infinitif (mastar)

Infinitif, eylemin sözlükteki ham biçimidir. İki zamanı vardır:

Infinitif présent: parler, finir, prendre.
Infinitif passé: avoir ya da être mastarı + participe passé: avoir parlé, être parti(e). Ana eylemden önce tamamlanmış bir olayı bildirir.

Infinitif kullanımları

Ad gibi

Infinitif bir adın yerini tutabilir; özne ya da tümleç olabilir:

Lire est un plaisir. (Okumak bir keyiftir.) — özne
J’aime voyager. (Yolculuk etmeyi severim.) — tümleç

Çekimli bir eylemin ardından

Bir eylem başka bir eylemi yönettiğinde, ikinci eylem çoğu zaman mastar olur. Bu, kip belirten yardımcı eylemlerde (vouloir, pouvoir, devoir, aller, falloir) ve algı eylemlerinde (voir, entendre) görülür:

Je veux partir tôt. (Erken gitmek istiyorum.)
Il faut réserver à l’avance. (Önceden yer ayırtmak gerek.)
Je l’entends chanter. (Onun şarkı söylediğini duyuyorum.)

İlgeçlerden sonra

Fransızcada bir ilgeç bir eylemi doğrudan yönettiğinde, o eylem çekilmez, mastar kalır. Türkçede de benzeri çekimsiz yapılar vardır (başarmak için, konuşmadan); Fransızcanın farkı, ilgecin eylemin önünde durmasıdır. à, de, pour, sans, avant de gibi ilgeçler mastar ister:

pour réussir (başarmak için)
sans parler (konuşmadan)
avant de partir (gitmeden önce)

FR Je suis content de te voir.

TR Seni gördüğüme sevindim.

İlgeç de‘den sonra eylem mastar kalır (voir); Türkçede ise eylem “gör-düğüm” gibi çekim eki alır. Fransızcada bu çekimi ilgeç üstlenmez, eylem yalın mastarda durur.

Bir istisna: en ilgecinden sonra mastar değil, gérondif gelir — en parlant, en arrivant. Diğer ilgeçlerden farklı olarak en‘den sonra fiil -ant biçimini alır. Bunu adıl olan en ile karıştırma: Je veux en parler (Ondan söz etmek istiyorum) tümüyle doğrudur — orada en ilgeç değil, “ondan” anlamında bir adıldır ve mastar yerinde kalır.

Buyruk ve yönerge olarak

Tarifler, uyarı levhaları ve kullanım yönergeleri kişiye yönelmediği için emir kipi yerine mastar kullanır:

Ne pas fumer. (Sigara içmek yasaktır / içilmez.)
Verser le lait, puis mélanger. (Sütü dökün, sonra karıştırın.)

Infinitif passé ile öncelik

Bir olay başka bir olaydan önce bittiğinde, özellikle après ilgeci ile infinitif passé kullanılır:

Après avoir mangé, il est sorti. (Yemek yedikten sonra dışarı çıktı.)
Merci d’être venu. (Geldiğin için teşekkürler.)

FR Après avoir fini, j'ai éteint la lumière.

TR Bitirdikten sonra ışığı söndürdüm.

Après her zaman bir önceliği anlatır; bu yüzden ardından infinitif passé (avoir fini) gelir, yalın mastar değil. İki eylemin öznesi de aynıdır.

Özneler farklıysa mastar kullanılamaz; après que + çekimli cümle gerekir: Après qu’il est parti, j’ai fermé la porte (O gittikten sonra kapıyı kapattım).

Aynı özne kuralı

Kişisiz kipler kişi taşımadığından, eylemin öznesi çoğu zaman cümlenin asıl öznesinden çıkarılır. Bu yüzden iki eylemin öznesi aynı olduğunda, que’li çekimli yan cümle yerine mastar kullanılır: Je veux que je parte değil, doğrusu Je veux partir‘dir. Özneler farklıysa çekimli kip (örneğin subjonctif) gerekir. Kuralın dışında kalan yapılar da vardır: algı ve ettirgen kuruluşlarda mastarın kendi öznesi açıkça söylenebilir — Je regarde les enfants jouer (Çocukların oynayışını izliyorum), Je fais venir Paul (Paul’ü getirtiyorum).

Sık yapılan hatalar

İlgeçten sonra eylemi çekmek: pour je réussisse değil, doğrusu pour réussir‘dir.
İlgeç en‘den sonra mastar kullanmak: “konuşarak” için en parler değil, gérondif olan en parlant gerekir. (Adıl en ayrıdır: Je veux en parler doğrudur.)
après’ten sonra yalın mastar koymak: après manger yerine standart biçim après avoir mangé‘dir.
Yönerge ve tariflerde gereksiz yere emir kipine geçmek: levhalarda ne fumez pas yerine kısa ve kişisiz ne pas fumer tercih edilir.
Olumsuz mastarda ne … pas‘ı ayırmak: çekimli eylemdeki gibi eylemi araya almak yanlıştır; mastarın önünde birlikte durur — ne pas oublier (unutmamak).

Ortaç Kipi Kip Belirten Yardımcı Eylemler