Ortaç Kipi

Participe (ortaç), kişiye ve çoğu zaman zamana göre çekilmeyen, kişisiz kiplerden biridir. Bir eylemi sıfata ya da yan cümleye dönüştürür: hem fiilin anlamını korur hem de bir adı niteleyebilir. Fransızcada iki ortaç vardır — participe présent (şimdiki ortaç) ve participe passé (geçmiş ortaç) — ve şimdiki ortaçtan türeyen bir de gérondif (ulaç) yapısı bulunur.

Türkçede ortaçların karşılığı sıfat-fiil ve zarf-fiil ekleridir: gülen çocuk (-en), koşarak (-arak), bitirmiş olan (-miş olan). Fransızca ortaçlar da tıpkı bunlar gibi bir eylemi sıfat ya da zarf gibi kullanmaya yarar; bu yüzden onları “küçük yan cümle” gibi düşünmek anlamayı kolaylaştırır.

Participe présent

Kökü, şimdiki zamanın nous biçiminden alınır: -ons atılır, yerine -ant eklenir.

eylem	nous biçimi	participe présent
parler	nous parlons	parlant
finir	nous finissons	finissant
prendre	nous prenons	prenant

Yalnızca üç düzensiz biçim vardır: être → étant, avoir → ayant, savoir → sachant.

Fiil değeriyle kullanıldığında participe présent değişmez (uyum almaz) ve çoğu zaman bir qui ilgi cümlesinin yerini tutar; eşzamanlılık ya da neden bildirir:

Les gens habitant ici connaissent le chemin. (Burada oturan insanlar yolu bilir.) — = qui habitent ici
Ne sachant pas répondre, il s’est tu. (Yanıt veremediği için sustu.)

Adjectif verbal

Aynı -ant biçimi bir adı kalıcı bir nitelikle anlattığında artık fiil değil sıfattır (adjectif verbal); o zaman nitelediği adla cinsiyet ve sayıda uyuşur:

un film intéressant / une histoire intéressante / des récits intéressants

Bazı eylemlerde participe présent ile adjectif verbal farklı yazılır. Fiil biçimi -quant/-guant iken sıfat biçimi -cant/-gant olabilir: provoquant (ortaç) ↔ provocant (sıfat); fatiguant (ortaç) ↔ fatigant (sıfat); différant (ortaç) ↔ différent (sıfat). Hangisinin gerektiğini, sözcüğün fiil mi yoksa nitelik mi bildirdiği belirler.

Gérondif

Gérondif, en + participe présent ile kurulur ve bir zarf gibi davranır. Ana eylemle aynı özneye ait bir eylemi anlatır: çoğu zaman eşzamanlı ya da hemen bitişik bir olayı, bir biçimi, koşulu ya da nedeni verir.

En arrivant, j’ai vu la lumière allumée. (Varınca ışığın açık olduğunu gördüm.) — eşzamanlılık
Il apprend le français en écoutant des chansons. (Şarkı dinleyerek Fransızca öğreniyor.) — biçim/araç
En travaillant plus, tu réussiras. (Daha çok çalışırsan başarırsın.) — koşul

FR En sortant, ferme la porte.

TR Çıkarken kapıyı kapat.

Gérondif (en sortant) iki eylemi aynı kişiye bağlar; Türkçedeki -ken / -arak zarf-fiiline denk düşer. Katı bir “aynı an” şartı yoktur: En arrivant, j’ai téléphoné (Varır varmaz telefon ettim) art arda iki olayı da anlatabilir.

Participe présent ile gérondif karıştırılmamalıdır. Yalın participe présent çoğunlukla bir adı niteler ya da bir qui cümlesinin yerini tutar; en ile kurulan gérondif ise ana eylemin nasıl/ne zaman/hangi koşulda olduğunu, aynı özneyle, anlatır.

Participe passé

Participe passé, bileşik zamanların (örneğin passé composé), edilgen çatının ve sıfat kullanımının temel parçasıdır. Genel biçimleri:

grup	örnek	participe passé
-er	parler	parlé
-ir	finir	fini
birçok -re/-oir	prendre, voir	pris, vu

Birçok eylemin geçmiş ortacı düzensizdir: être → été, avoir → eu, faire → fait, mettre → mis, écrire → écrit, ouvrir → ouvert.

Sıfat olarak kullanıldığında nitelediği adla uyuşur: une porte fermée (kapalı bir kapı), des livres ouverts (açık kitaplar).

Uyum kuralları kısaca: être ile çekimlenen bileşik zamanlarda geçmiş ortaç özneyle uyuşur (elle est partie); avoir ile çekimlenenlerde ise yalnızca düz tümleç eylemden önce geldiğinde onunla uyuşur (les fleurs que j’ai achetées). Adılsıl eylemler être alsa da uyumları ayrı çözümleme ister (elles se sont parlé — uyum yok); ayrıntı çatı dersinde ve ilgili bileşik zaman konularındadır.

Bir de bileşik ortaç (participe composé) vardır: ayant ya da étant + participe passé (ayant fini, étant parti). Ana eylemden önce tamamlanmış bir olayı bildirir: Ayant fini son travail, elle est sortie (İşini bitirmiş olarak / bitirince dışarı çıktı).

Sık yapılan hatalar

Participe présent kökünü mastardan türetmek: finir için finant değil, nous finissons kökünden finissant doğrudur.
Fiil değerindeki participe présent‘i uyuma sokmak: les gens habitants ici değil, değişmez biçim habitant doğrudur (uyum yalnızca adjectif verbal‘de olur).
Gérondif‘i farklı özneli iki eylemde kullanmak: gérondif, kural olarak ana eylemle aynı özneyi paylaşır.
fatigant (sıfat) ile fatiguant (ortaç) gibi ikilileri birbirinin yerine yazmak.
en olmadan kurulan yalın ortacı gérondif sanmak: travaillant tek başına ulaç değildir; ulaç için en travaillant gerekir.

Emir Kipi Kişisiz Kipler