# Ortaç Kipi

Fransızca ortaçlar: participe présent, adjectif verbal farkı (fatigant/fatiguant), en + participe ile gérondif, participe passé ve uyum kuralları.

Canonical URL: https://www.fransizcaogren.com/dil-bilgisi/fiil-grubu/bildirme-disindaki-kipler/participe/


**CEFR seviyesi:** B1

*Participe* (ortaç), kişiye ve çoğu zaman zamana göre çekilmeyen, [kişisiz kiplerden](/dil-bilgisi/fiil-grubu/bildirme-disindaki-kipler/kisisiz-kipler/) biridir. Bir eylemi sıfata ya da yan cümleye dönüştürür: hem fiilin anlamını korur hem de bir adı niteleyebilir. Fransızcada iki ortaç vardır — *participe présent* (şimdiki ortaç) ve *participe passé* (geçmiş ortaç) — ve şimdiki ortaçtan türeyen bir de *gérondif* (ulaç) yapısı bulunur.

> **INFO:** Türkçede ortaçların karşılığı sıfat-fiil ve zarf-fiil ekleridir: *gülen çocuk* (*-en*), *koşarak* (*-arak*), *bitirmiş olan* (*-miş olan*). Fransızca ortaçlar da tıpkı bunlar gibi bir eylemi sıfat ya da zarf gibi kullanmaya yarar; bu yüzden onları “küçük yan cümle” gibi düşünmek anlamayı kolaylaştırır.


## Participe présent

Kökü, şimdiki zamanın **nous** biçiminden alınır: *-ons* atılır, yerine **-ant** eklenir.

| eylem | nous biçimi | participe présent |
|---|---|---|
| parler | nous parl**ons** | parlant |
| finir | nous finiss**ons** | finissant |
| prendre | nous pren**ons** | prenant |

Yalnızca üç düzensiz biçim vardır: *être → étant*, *avoir → ayant*, *savoir → sachant*.

Fiil değeriyle kullanıldığında *participe présent* **değişmez** (uyum almaz) ve çoğu zaman bir *qui* ilgi cümlesinin yerini tutar; eşzamanlılık ya da neden bildirir:

- *Les gens habitant ici connaissent le chemin.* (Burada oturan insanlar yolu bilir.) — *= qui habitent ici*
- *Ne sachant pas répondre, il s'est tu.* (Yanıt veremediği için sustu.)

## Adjectif verbal

Aynı *-ant* biçimi bir adı kalıcı bir nitelikle anlattığında artık fiil değil **sıfat**tır (*adjectif verbal*); o zaman nitelediği adla cinsiyet ve sayıda **uyuşur**:

- *un film intéressant* / *une histoire intéressante* / *des récits intéressants*

> **WARNING:** Bazı eylemlerde *participe présent* ile *adjectif verbal* **farklı yazılır**. Fiil biçimi *-quant/-guant* iken sıfat biçimi *-cant/-gant* olabilir: *provoquant* (ortaç) ↔ *provocant* (sıfat); *fatiguant* (ortaç) ↔ *fatigant* (sıfat); *différant* (ortaç) ↔ *différent* (sıfat). Hangisinin gerektiğini, sözcüğün fiil mi yoksa nitelik mi bildirdiği belirler.


## Gérondif

*Gérondif*, **en + participe présent** ile kurulur ve bir zarf gibi davranır. Ana eylemle **aynı özneye** ait bir eylemi anlatır: çoğu zaman eşzamanlı ya da hemen bitişik bir olayı, bir biçimi, koşulu ya da nedeni verir.

- *En arrivant, j'ai vu la lumière allumée.* (Varınca ışığın açık olduğunu gördüm.) — eşzamanlılık
- *Il apprend le français en écoutant des chansons.* (Şarkı dinleyerek Fransızca öğreniyor.) — biçim/araç
- *En travaillant plus, tu réussiras.* (Daha çok çalışırsan başarırsın.) — koşul

**FR:** En sortant, ferme la porte.

**TR:** Çıkarken kapıyı kapat.

*Gérondif* (*en sortant*) iki eylemi aynı kişiye bağlar; Türkçedeki *-ken / -arak* zarf-fiiline denk düşer. Katı bir “aynı an” şartı yoktur: *En arrivant, j'ai téléphoné* (Varır varmaz telefon ettim) art arda iki olayı da anlatabilir.


> **INFO:** *Participe présent* ile *gérondif* karıştırılmamalıdır. Yalın *participe présent* çoğunlukla bir adı niteler ya da bir *qui* cümlesinin yerini tutar; *en* ile kurulan *gérondif* ise ana eylemin nasıl/ne zaman/hangi koşulda olduğunu, **aynı özneyle**, anlatır.


## Participe passé

*Participe passé*, bileşik zamanların (örneğin *passé composé*), edilgen çatının ve sıfat kullanımının temel parçasıdır. Genel biçimleri:

| grup | örnek | participe passé |
|---|---|---|
| -er | parler | parlé |
| -ir | finir | fini |
| birçok -re/-oir | prendre, voir | pris, vu |

Birçok eylemin geçmiş ortacı düzensizdir: *être → été*, *avoir → eu*, *faire → fait*, *mettre → mis*, *écrire → écrit*, *ouvrir → ouvert*.

Sıfat olarak kullanıldığında nitelediği adla uyuşur: *une porte fermée* (kapalı bir kapı), *des livres ouverts* (açık kitaplar).

Uyum kuralları kısaca: **être** ile çekimlenen bileşik zamanlarda geçmiş ortaç özneyle uyuşur (*elle est partie*); **avoir** ile çekimlenenlerde ise yalnızca düz tümleç eylemden **önce** geldiğinde onunla uyuşur (*les fleurs que j'ai achetées*). Adılsıl eylemler *être* alsa da uyumları ayrı çözümleme ister (*elles se sont parlé* — uyum yok); ayrıntı [çatı dersinde](/dil-bilgisi/fiil-grubu/fiilde-cati/) ve ilgili bileşik zaman konularındadır.

> **INFO:** Bir de bileşik ortaç (*participe composé*) vardır: **ayant** ya da **étant** + *participe passé* (*ayant fini*, *étant parti*). Ana eylemden **önce** tamamlanmış bir olayı bildirir: *Ayant fini son travail, elle est sortie* (İşini bitirmiş olarak / bitirince dışarı çıktı).


## Sık yapılan hatalar

- *Participe présent* kökünü mastardan türetmek: *finir* için *finant* değil, *nous finissons* kökünden **finissant** doğrudur.
- Fiil değerindeki *participe présent*'i uyuma sokmak: *les gens habitants ici* değil, değişmez biçim **habitant** doğrudur (uyum yalnızca *adjectif verbal*'de olur).
- *Gérondif*'i farklı özneli iki eylemde kullanmak: *gérondif*, kural olarak ana eylemle **aynı** özneyi paylaşır.
- *fatigant* (sıfat) ile *fatiguant* (ortaç) gibi ikilileri birbirinin yerine yazmak.
- *en* olmadan kurulan yalın ortacı *gérondif* sanmak: *travaillant* tek başına ulaç değildir; ulaç için **en travaillant** gerekir.