Passé Composé

Passé composé, Fransızcanın günlük yaşamda en sık kullanılan geçmiş zamanıdır: konuşmada ve gündelik yazışmada geçmiş olaylar, sınırları belli birer bütün olarak bununla anlatılır. “Bütün” olmak “tek seferlik” demek değildir: tekrar (Il a appelé trois fois — Üç kez aradı) ve uzun ama kapanmış süre (Il a vécu ici dix ans — Burada on yıl yaşadı) de passé composé alır. Birleşik bir zamandır; iki parçadan kurulur: yardımcı eylem (avoir ya da être) şimdiki zamanda çekilir, ona asıl eylemin geçmiş ortacı (participe passé) eklenir. Bu ders ortacın nasıl yapıldığını, hangi yardımcı eylemin seçileceğini, ortaç uyumunu ve olumsuz biçimi ele alır.

Passé composé, Türkçedeki -di’li geçmiş zaman ile büyük ölçüde örtüşür: j’ai mangé = “yedim”. Bağlama göre -mış’lı geçmişi de karşılayabilir: Il a beaucoup changé “çok değişmiş” diye de okunabilir.

Geçmiş ortacı (participe passé)

Yardımcı eyleme eklenen biçim, asıl eylemin geçmiş ortacıdır. Düzenli yapımı gruplara göredir:

1. grup (-er) → -é: parler → parlé, manger → mangé.
2. grup (-ir) → -i: finir → fini, choisir → choisi.
3. grup: büyük ölçüde düzensizdir; tek tek öğrenilir.

Sık geçen düzensiz ortaçlar:

mastar	ortaç	mastar	ortaç
être	été	voir	vu
avoir	eu	prendre	pris
faire	fait	mettre	mis
dire	dit	écrire	écrit
lire	lu	venir	venu
pouvoir	pu	vouloir	voulu
ouvrir	ouvert	recevoir	reçu

Yardımcı eylem: avoir mı, être mi?

Eylemlerin çoğu avoir ile çekilir:

J’ai visité le musée hier. (Dün müzeyi gezdim.)
Nous avons fini nos devoirs. (Ödevlerimizi bitirdik.)

Küçük ama sık kullanılan bir grup eylem ise être ile çekilir. Bunlar genellikle yer değiştirme ve durum değişimi bildiren geçişsiz eylemlerdir: aller, venir, arriver, partir, entrer, sortir, monter, descendre, rester, tomber, naître, mourir, retourner, devenir, revenir, rentrer…

Elle est arrivée en retard. (Geç geldi.)
Ils sont partis sans nous. (Bizsiz gittiler.)

Bu listedeki sortir, monter, descendre, rentrer, retourner nesne aldıklarında avoir‘a döner: Elle est sortie (Çıktı) ama Elle a sorti la voiture (Arabayı çıkardı); Il est monté ama Il a monté les valises (Bavulları yukarı taşıdı).

Ayrıca bütün dönüşlü (pronominal) eylemler être ile çekilir:

Nous nous sommes levés tôt. (Erken kalktık.)

Yardımcı eylem seçimi ezberlenmelidir, çünkü çoğu birleşik zaman (futur antérieur, plus-que-parfait…) aynı seçimi izler. Aller eyleminin passé composé’si j’ai allé değil, je suis allé(e)‘dir.

Ortaç uyumu

être ile: özneyle uyum

Yer değiştirme/durum listesindeki eylemlerde ortaç, özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyuşur: dişilde -e, çoğulda -s eklenir. (Dönüşlü eylemler de être alır ama uyumları ayrı kurala bağlıdır — elles se sont parlé‘de uyum yoktur; ayrıntı çatı dersinde.)

FR Il est venu. / Elle est venue. / Ils sont venus.

TR O geldi. / O geldi. / Onlar geldi.

être ile ortaç özneye göre değişir (venu / venue / venus). Türkçede eylem özneye göre böyle bir cinsiyet uyumu yapmaz; bu yüzden uyum kolayca atlanır.

avoir ile: önceki nesneyle uyum

avoir ile çekilen eylemlerde ortaç özneyle uyuşmaz. Yalnızca, dolaysız nesne (COD) eylemden önce geldiğinde, ortaç o nesneyle uyuşur:

Voici la lettre que j’ai écrite. (İşte yazdığım mektup.) — que = la lettre, eylemden önce gelir, ortaç écrite olur.
Ama: J’ai écrit une lettre. (Bir mektup yazdım.) — nesne sonra gelir, uyum yok.

Olumsuzluk ve adıl yeri

Olumsuzlukta ne … pas yardımcı eylemi çevreler; ortaç dışarıda kalır:

Je n’ai pas compris la question. (Soruyu anlamadım.)
Elle n’est pas venue. (Gelmedi.)

Nesne adılı yardımcı eylemin önüne gelir: Je l’ai vu. (Onu gördüm.)

Sık yapılan hatalar

Yanlış yardımcı eylem: j’ai allé değil, je suis allé(e); je suis mangé değil, j’ai mangé.
Dönüşlü eylemde avoir kullanmak: j’ai me levé değil, je me suis levé(e).
être ile uyumu atlamak: elle est allé değil, elle est allée.
Düzensiz ortacı düzenli yapmak: j’ai prendu değil, j’ai pris; j’ai faisé değil, j’ai fait.
Olumsuzlukta pas‘ı ortaçtan sonraya atmak: je n’ai mangé pas değil, je n’ai pas mangé.

Passé Simple Çifte Geçmiş Zaman