Fiilde Çatı

Çatı (voix ya da forme), bir eylemin özne ile olay arasındaki ilişkiyi nasıl sunduğunu gösterir: işi yapanı mı öne çıkarıyor, işten etkileneni mi, yoksa öznenin eylemi kendi üzerinde mi yaptığını mı? Fransızcada başlıca üç çatı vardır: etken (işi yapan öznedir), edilgen (işten etkilenen öznedir) ve dönüşlü/işteş (özne eylemi kendine ya da karşılıklı yapar). Bu ders bu üç çatıyı, kuruluşlarını ve ortaç uyumlarını ele alır.

Türkçede çatı eklerle kurulur: yıka-n-mak (edilgen/dönüşlü), gör-üş-mek (işteş). Fransızcada ise edilgen ayrı bir yapı (être + ortaç) ile, dönüşlü/işteş ise bir adılla (se) kurulur. Yani Türkçenin tek sözcükte yaptığını Fransızca çoğu zaman birden çok öğeyle yapar.

Etken çatı

İşi yapan öznedir; “kim?” sorusunun yanıtı öznedir. Cümlenin temel, işaretsiz biçimidir.

FR Le mécanicien répare la voiture.

TR Tamirci arabayı tamir ediyor.

Özne (le mécanicien) işi yapandır, nesne (la voiture) işten etkilenendir. Vurgu, eylemi gerçekleştiren üzerindedir.

Edilgen çatı

İşten etkilenen, özne konumuna çekilir; işi yapan ise arka plana atılır ya da hiç söylenmez. Edilgen yapı être + participe passé (geçmiş ortaç) ile kurulur; être cümlenin zamanına göre çekilir, ortaç ise özneyle tür ve sayı bakımından uyuşur.

FR La voiture est réparée par le mécanicien.

TR Araba, tamirci tarafından tamir ediliyor.

Etken cümlenin nesnesi (la voiture) burada özne olmuştur; est réparée yapısında ortaç dişil özneyle uyuşup -e almıştır. İşi yapan, par ilgeciyle (complément d’agent) eklenir.

Olağan kişisel edilgen yalnızca doğrudan geçişli eylemlerden kurulur — nesnesi olmayan eylemden edilgen yapılamaz. (Resmî dilde Il sera procédé à une enquête gibi kişisiz edilgenler de vardır ama seyrektir.) Zaman, être‘in çekiminde taşınır:

zaman	edilgen biçim
şimdiki	est invité (davet ediliyor)
geçmiş (passé composé)	a été invité (davet edildi)
gelecek	sera invité (davet edilecek)

İşi yapan çoğu zaman par ile eklenir; duygu ve durum bildiren bazı eylemlerde ise de kullanılır: Elle est aimée de tous (Herkesçe sevilir). Dikkat: her de tümleci eyleyen değildir — Le sommet est couvert de neige (Tepe karla örtülü) cümlesinde de neige, işi “yapan” değil, kaplayan maddedir; biçim aynı, rol farklıdır. İşi yapan önemsizse hiç söylenmeyebilir: La porte a été fermée (Kapı kapatıldı).

Dönüşlü ve işteş çatı

Bir dönüşlü adılla (me, te, se, nous, vous, se) kurulan çatıdır. Başlıca okunuşları şunlardır:

Dönüşlü (réfléchie): özne eylemi kendi üzerinde yapar. se laver (yıkanmak), s’habiller (giyinmek), se réveiller (uyanmak).
İşteş (réciproque): katılımcılar eylemi karşılıklı yapar. se rencontrer (buluşmak), se parler (birbiriyle konuşmak), se saluer (selamlaşmak).
Kalıplaşmış (sözlüksel): se, eylemin ayrılmaz parçasıdır; “kendini/birbirini” anlamı yoktur. se souvenir (hatırlamak), s’en aller (çekip gitmek), se méfier de (güvenmemek).

FR Chaque matin, elle se prépare en vingt minutes.

TR Her sabah yirmi dakikada hazırlanır.

se préparer dönüşlüdür: özne (elle) eylemin hem yapanı hem de etkilenenidir. Adıl özneye göre değişir: je me prépare, nous nous préparons.

FR Les deux amis se sont retrouvés à la gare.

TR İki dost garda buluştu.

se retrouver burada işteştir: eylem karşılıklıdır, anlam “birbirini bulmak”tır, “kendini bulmak” değil. İşteş okuma birden çok katılımcı ister; ama özne biçimce tekil bir topluluk adı olabilir: Le couple se regarde (Çift birbirine bakıyor).

Dönüşlü/işteş çatı birleşik zamanlarda her zaman être ile çekilir ve ortaç, doğrudan tümleç ortaçtan önce geliyorsa onunla uyuşur.

Uyum, doğrudan tümlecin yerine bağlıdır. Elle s’est lavée (Yıkandı) — se doğrudan tümleçtir, önde olduğundan ortaç uyuşur (-e). Ama Elle s’est lavé les mains (Ellerini yıkadı) — doğrudan tümleç les mains ortaçtan sonra geldiğinden uyum yapılmaz. se dolaylı tümleçse de uyum olmaz: Elles se sont parlé (Birbirleriyle konuştular — parler à). Bu ayrım, adılsıl çatının en sık tökezlenen noktasıdır.

Bir kullanım da edilgen değerli dönüşlüdür: cansız bir özneyle, “yapılır/edilir” anlamı verir. Ça ne se dit pas (Bu söylenmez), Le vin blanc se sert frais (Beyaz şarap soğuk servis edilir). Burada dilbilgisel özne yerindedir (le vin blanc — uyumu da o yönetir); söylenmeyen, belli bir eyleyendir.

Sık yapılan hatalar

Edilgeni être dışında bir yardımcıyla kurmak: La lettre a écrit değil, La lettre a été écrite.
Edilgende ortacı özneyle uyuşturmamak: La maison est vendu değil, La maison est vendue.
Nesnesiz (geçişsiz) eylemden edilgen yapmaya çalışmak: dormir, partir edilgen olmaz.
Dönüşlü birleşik zamanı avoir ile çekmek: Elle a se levée değil, Elle s’est levée.
Ortaç uyumunu yanlış uygulamak: Elle s’est lavée les mains değil, Elle s’est lavé les mains (tümleç ortaçtan sonra geldiği için uyum yok).
İşteşi tek katılımcıyla okumaya çalışmak: karşılıklılık birden çok katılımcı ister — özne biçimce tekil bir topluluk da olabilir (Le couple se regarde).

Belirteçler