# Fiilde Çatı

Fransızcada çatı: etken, edilgen (être + participe passé, par/de tümleçleri) ve adılsıl çatı — dönüşlü, işteş, kalıplaşmış ve edilgen değerli kullanımlar, ortaç uyumu.

Canonical URL: https://www.fransizcaogren.com/dil-bilgisi/fiil-grubu/fiilde-cati/


**CEFR seviyesi:** B1

Çatı (*voix* ya da *forme*), bir eylemin özne ile olay arasındaki ilişkiyi nasıl sunduğunu gösterir: işi yapanı mı öne çıkarıyor, işten etkileneni mi, yoksa öznenin eylemi kendi üzerinde mi yaptığını mı? Fransızcada başlıca üç çatı vardır: **etken** (işi yapan öznedir), **edilgen** (işten etkilenen öznedir) ve **dönüşlü/işteş** (özne eylemi kendine ya da karşılıklı yapar). Bu ders bu üç çatıyı, kuruluşlarını ve ortaç uyumlarını ele alır.

> **INFO:** Türkçede çatı eklerle kurulur: *yıka-n-mak* (edilgen/dönüşlü), *gör-üş-mek* (işteş). Fransızcada ise edilgen ayrı bir yapı (*être* + ortaç) ile, dönüşlü/işteş ise bir adılla (*se*) kurulur. Yani Türkçenin tek sözcükte yaptığını Fransızca çoğu zaman birden çok öğeyle yapar.


## Etken çatı

İşi yapan öznedir; “kim?” sorusunun yanıtı öznedir. Cümlenin temel, işaretsiz biçimidir.

**FR:** Le mécanicien répare la voiture.

**TR:** Tamirci arabayı tamir ediyor.

Özne (*le mécanicien*) işi yapandır, nesne (*la voiture*) işten etkilenendir. Vurgu, eylemi gerçekleştiren üzerindedir.


## Edilgen çatı

İşten etkilenen, özne konumuna çekilir; işi yapan ise arka plana atılır ya da hiç söylenmez. Edilgen yapı **être + participe passé (geçmiş ortaç)** ile kurulur; *être* cümlenin zamanına göre çekilir, ortaç ise özneyle **tür ve sayı** bakımından uyuşur.

**FR:** La voiture est réparée par le mécanicien.

**TR:** Araba, tamirci tarafından tamir ediliyor.

Etken cümlenin nesnesi (*la voiture*) burada özne olmuştur; *est réparée* yapısında ortaç dişil özneyle uyuşup *-e* almıştır. İşi yapan, *par* ilgeciyle (*complément d'agent*) eklenir.


Olağan kişisel edilgen yalnızca [**doğrudan geçişli**](/dil-bilgisi/fiil-grubu/genel-bilgiler/eylem-ve-eylem-obegi/) eylemlerden kurulur — nesnesi olmayan eylemden edilgen yapılamaz. (Resmî dilde *Il sera procédé à une enquête* gibi kişisiz edilgenler de vardır ama seyrektir.) Zaman, *être*'in çekiminde taşınır:

| zaman | edilgen biçim |
|---|---|
| şimdiki | *est invité* (davet ediliyor) |
| geçmiş (passé composé) | *a été invité* (davet edildi) |
| gelecek | *sera invité* (davet edilecek) |

> **WARNING:** İşi yapan çoğu zaman *par* ile eklenir; duygu ve durum bildiren bazı eylemlerde ise **de** kullanılır: *Elle est aimée de tous* (Herkesçe sevilir). Dikkat: her *de* tümleci eyleyen değildir — *Le sommet est couvert de neige* (Tepe karla örtülü) cümlesinde *de neige*, işi “yapan” değil, kaplayan maddedir; biçim aynı, rol farklıdır. İşi yapan önemsizse hiç söylenmeyebilir: *La porte a été fermée* (Kapı kapatıldı).


## Dönüşlü ve işteş çatı

Bir [dönüşlü adılla](/dil-bilgisi/isim-grubu/zamirler/kisi-adillari/#dönüşlü-adıllar) (*me, te, se, nous, vous, se*) kurulan çatıdır. Başlıca okunuşları şunlardır:

- **Dönüşlü** (*réfléchie*): özne eylemi kendi üzerinde yapar. *se laver* (yıkanmak), *s'habiller* (giyinmek), *se réveiller* (uyanmak).
- **İşteş** (*réciproque*): katılımcılar eylemi karşılıklı yapar. *se rencontrer* (buluşmak), *se parler* (birbiriyle konuşmak), *se saluer* (selamlaşmak).
- **Kalıplaşmış (sözlüksel)**: *se*, eylemin ayrılmaz parçasıdır; “kendini/birbirini” anlamı yoktur. *se souvenir* (hatırlamak), *s'en aller* (çekip gitmek), *se méfier de* (güvenmemek).

**FR:** Chaque matin, elle se prépare en vingt minutes.

**TR:** Her sabah yirmi dakikada hazırlanır.

*se préparer* dönüşlüdür: özne (*elle*) eylemin hem yapanı hem de etkilenenidir. Adıl özneye göre değişir: *je me prépare*, *nous nous préparons*.


**FR:** Les deux amis se sont retrouvés à la gare.

**TR:** İki dost garda buluştu.

*se retrouver* burada işteştir: eylem karşılıklıdır, anlam “birbirini bulmak”tır, “kendini bulmak” değil. İşteş okuma **birden çok katılımcı** ister; ama özne biçimce tekil bir topluluk adı olabilir: *Le couple se regarde* (Çift birbirine bakıyor).


Dönüşlü/işteş çatı birleşik zamanlarda her zaman **être** ile çekilir ve ortaç, **doğrudan tümleç ortaçtan önce geliyorsa** onunla uyuşur.

> **INFO:** Uyum, doğrudan tümlecin yerine bağlıdır. *Elle s'est lavée* (Yıkandı) — *se* doğrudan tümleçtir, önde olduğundan ortaç uyuşur (*-e*). Ama *Elle s'est lavé les mains* (Ellerini yıkadı) — doğrudan tümleç *les mains* ortaçtan **sonra** geldiğinden uyum **yapılmaz**. *se* dolaylı tümleçse de uyum olmaz: *Elles se sont parlé* (Birbirleriyle konuştular — *parler à*). Bu ayrım, adılsıl çatının en sık tökezlenen noktasıdır.


Bir kullanım da **edilgen değerli dönüşlü**dür: cansız bir özneyle, “yapılır/edilir” anlamı verir. *Ça ne se dit pas* (Bu söylenmez), *Le vin blanc se sert frais* (Beyaz şarap soğuk servis edilir). Burada dilbilgisel özne yerindedir (*le vin blanc* — uyumu da o yönetir); söylenmeyen, belli bir **eyleyendir**.

## Sık yapılan hatalar

- Edilgeni *être* dışında bir yardımcıyla kurmak: *La lettre a écrit* değil, *La lettre a été écrite*.
- Edilgende ortacı özneyle uyuşturmamak: *La maison est vendu* değil, *La maison est vendue*.
- Nesnesiz (geçişsiz) eylemden edilgen yapmaya çalışmak: *dormir, partir* edilgen olmaz.
- Dönüşlü birleşik zamanı *avoir* ile çekmek: *Elle a se levée* değil, *Elle s'est levée*.
- Ortaç uyumunu yanlış uygulamak: *Elle s'est lavée les mains* değil, *Elle s'est lavé les mains* (tümleç ortaçtan sonra geldiği için uyum yok).
- İşteşi tek katılımcıyla okumaya çalışmak: karşılıklılık birden çok katılımcı ister — özne biçimce tekil bir topluluk da olabilir (*Le couple se regarde*).