Fransızcada Eylem Türleri

Eylem (verbe), cümlenin en temel kurucusudur; bir işi, oluşu, durumu ya da duyguyu anlatır ve cümledeki öteki öğeler ona göre dizilir. Fransızcada eylemler cümledeki işlevlerine göre üç ana işlevde görülür: tek başına anlam taşıyan asıl eylem, birleşik zamanları kuran yardımcı eylem ve bir mastarla birleşip zaman ya da kip katan yarı yardımcı eylem — aynı eylem, bağlama göre işlev değiştirebilir. Bu ders bu üç türü ve birkaç özel eylem kümesini tanıtır.

Türkçede de “yardımcı fiil” (ör. etmek, olmak) kavramı vardır; ancak Fransızcada yardımcı eylemler asıl olarak geçmiş zaman gibi birleşik zamanları çekmek için kullanılır — bu, Türkçedeki birleşik fiil mantığından farklı bir görevdir. Bu yüzden eylemin türünü, anlamından çok cümledeki rolünden tanımak gerekir.

Asıl eylemler

Kendi başına tam bir anlam taşıyan, sözlükteki gerçek eylemlerdir; sayıca en kalabalık türdür. Genellikle yanlarına bir belirteç ya da bir/birden çok tümleç alırlar.

FR Nous préparons le dîner ensemble.

TR Akşam yemeğini birlikte hazırlıyoruz.

préparer (hazırlamak) asıl bir eylemdir: tek başına yüklemi kurar ve bir nesne (le dîner) alır. Cümlenin anlam çekirdeği bu eylemdir.

Yardımcı eylemler: être ve avoir

être (olmak) ve avoir (sahip olmak) iki temel yardımcı eylemdir. İki ayrı işleri vardır: hem kendi başlarına asıl eylem olarak kullanılırlar, hem de birleşik zamanları (passé composé, plus-que-parfait…) kurmak için yardımcı olarak görev alırlar.

Şimdiki zamandaki çekimleri öğrenilmesi gereken ilk biçimlerdir:

özne	être	avoir
je / j'	suis	ai
tu	es	as
il / elle / on	est	a
nous	sommes	avons
vous	êtes	avez
ils / elles	sont	ont

Asıl eylem olarak: être özneye bir nitelik yükler (uyruk, meslek, durum), avoir ise sahiplik, yaş ve bazı bedensel duyguları anlatır.

FR J'ai vingt ans et je suis étudiant.

TR Yirmi yaşındayım ve öğrenciyim.

Fransızca yaşı avoir ile söyler (sözcük sözcük “yirmi yıla sahibim”), oysa Türkçe “olmak/-mak” mantığını kullanır. Meslek ve durum ise être ile verilir. İkisi de burada asıl eylemdir.

Yardımcı olarak ise birleşik zamanlarda asıl eylemin ortacının önünde dururlar:

FR Elle a fini son travail.

TR İşini bitirdi.

Burada a (avoir) artık “sahip olmak” demez; fini ortacıyla birleşip geçmiş zamanı (passé composé) kurar. Yani aynı eylem, bağlama göre asıl ya da yardımcı olabilir.

Hangi yardımcının seçileceği önemlidir: çoğu eylem avoir ile çekilir; sınırlı, kalıplaşmış bir yer değiştirme/durum değişikliği listesi (aller, venir, partir, devenir, naître, mourir…) ve tüm adılsıl eylemler être ile çekilir. Liste ezberle gider: marcher, courir, voyager gibi hareket eylemleri avoir alır; sortir gibi çift kullanımlılar da nesne alınca avoir‘a döner (elle est sortie ama elle a sorti le chien — köpeği çıkardı). Bu listedeki eylemlerde ortaç özneyle uyuşur: Elle est partie (dişil -e). Adılsıl eylemlerin uyum kuralları ayrıdır; onlar çatı dersinde ele alınır.

Yarı yardımcı eylemler

Çekimli bir eyleme mastar ekleyerek ona zaman ya da kip değeri katan eylemlerdir. Kendileri çekilir, anlamı taşıyan eylem ardından mastar olarak gelir.

Zaman katanlar:

aller + mastar → yakın gelecek: Je vais partir. (Gideceğim / Gitmek üzereyim.)
venir de + mastar → yakın geçmiş: Je viens de partir. (Az önce gittim.)

Kip katanlar (kipsel eylemler):

pouvoir (-abilmek), devoir (-mak zorunda olmak), vouloir (-mak istemek), falloir (-mak gerekmek).

FR Tu dois étudier, mais tu peux te reposer un peu.

TR Çalışman gerekiyor, ama biraz dinlenebilirsin.

dois (devoir) ve peux (pouvoir) kipsel eylemlerdir; asıl anlam, kullanıldıklarında ardından gelen mastardadır (étudier, te reposer) ve mastar çekilmez. Mastar bağlamdan anlaşılıyorsa atlanabilir: — Tu peux venir ? — Oui, je peux. (— Gelebilir misin? — Evet, gelebilirim.)

falloir yalnızca kişisiz il ile çekilir: il faut + mastar (… gerekir): Il faut réserver à l’avance (Önceden yer ayırtmak gerekir). Kişisiz olması gerekliliğin hep genel olduğu anlamına gelmez; belirli bir kişiye de yönelebilir: Il me faut partir (Gitmem gerek), Il faut que tu viennes (Gelmen gerek).

Özel eylem kümeleri

Üç ana türün yanında, biçim ya da kullanım bakımından ayrışan iki küme daha vardır:

Dönüşlü (adılsıl) eylemler (verbes pronominaux): bir dönüşlü adılla kullanılır (se laver, s’appeler) ve birleşik zamanlarda être ile çekilir. Ayrıntısı çatı dersinde ele alınır.
Kişisiz eylemler (verbes impersonnels): yalnızca kişisiz il öznesiyle çekilir ve belli bir kişiye gönderme yapmaz; özellikle hava durumu eylemleri böyledir.

FR Il pleut depuis ce matin.

TR Bu sabahtan beri yağmur yağıyor.

pleuvoir (yağmur yağmak) kişisiz bir eylemdir: buradaki il bir kişiyi değil, doğa olayını karşılar. “Kim?” sorusuna yanıt vermez. Il neige (Kar yağıyor), Il faut (Gerekir) de aynı kümedendir.

Sık yapılan hatalar

Yaşı être ile söylemek: Je suis vingt ans değil, J’ai vingt ans.
Birleşik zamanda yanlış yardımcı seçmek: J’ai allé değil, Je suis allé.
Yarı yardımcıdan sonra mastarı çekmek: Je veux je pars değil, Je veux partir.
venir de‘yi yakın gelecek sanmak: yakın geçmiştir; gelecek için aller + mastar kullanılır.
falloir‘ı bir kişiyle çekmeye çalışmak: je faut yoktur; yalnızca il faut.
être ile çekilen birleşik zamanda uyumu unutmak: Elle est venu değil, Elle est venue.

Kip, Zaman ve Görünüş Kavramı