Eylem ve Eylem Öbeği

Bir eylem cümlede tek başına durmaz; çevresine aldığı tümleçlerle bir eylem öbeği (groupe verbal) kurar — yani cümlenin yüklem çekirdeğini. Bir eylemin yanına hangi öğelerin gelebileceği o eylemin kuruluşuna (construction) bağlıdır: kimi eylem nesne almaz, kimi tek nesne ister, kimi ilgeçli bir tümleç bekler, kimi de iki tümleci birden. Bu ders Fransızcadaki başlıca eylem kuruluşlarını ele alır; doğru tümleç seçimi bunları tanımaktan geçer.

Türkçede nesnenin durumu çoğu zaman ekle belli olur (kitabı okudum, kitaba baktım). Fransızcada ise eylemin bir ilgeç isteyip istemediği, isterse hangisini (à mı, de mi) istediği eylemin sözlüksel özelliğidir ve ezberlenmesi gerekir. Bu yüzden yeni bir eylem öğrenirken yalnızca anlamını değil, kuruluşunu da öğrenmek gerekir: penser à, avoir besoin de…

Geçişsiz eylemler

Nesne (doğrudan tümleç) almayan eylemlerdir; “neyi/kimi?” sorusu sorulamaz. Yanlarına genellikle yer, zaman ya da tarz belirten öğeler gelir. dormir (uyumak), partir (gitmek), arriver (varmak), naître (doğmak) gibi.

FR Les enfants dorment profondément.

TR Çocuklar derin derin uyuyor.

dormir geçişsizdir: “neyi uyuyor?” denemez. Cümleyi tamamlayan öğe bir nesne değil, bir tarz belirtecidir (profondément).

Bazı eylemler hem geçişli hem geçişsiz olabilir ve anlam değişir. passer geçişsizken “geçmek”, geçişliyken “geçirmek”tir: Je passe devant la gare (İstasyonun önünden geçiyorum) ↔ Je passe mes vacances ici (Tatilimi burada geçiriyorum). monter, descendre, sortir, sigara için fumer da bu çift kullanımdadır.

Doğrudan geçişli eylemler

Nesneye ilgeçsiz bağlanan eylemlerdir; “kimi/neyi?” sorusuna yanıt veren bir doğrudan tümleç (COD) alırlar. (Bu sorular pratik bir ipucudur; asıl ölçüt eylemin kuruluşudur.) Kalıpları fiil + quelque chose / quelqu’un biçimindedir.

FR J'attends le bus depuis dix minutes.

TR On dakikadır otobüsü bekliyorum.

attendre doğrudan geçişlidir: nesne (le bus) araya ilgeç girmeden gelir. Doğrudan tümleç bir adıl da olabilir: Je l’attends (Onu bekliyorum).

Doğrudan tümleç bir isim olabileceği gibi bir mastar (Je voudrais partir) ya da que ile başlayan bir yan cümle de (Je vois qu’il pleut) olabilir.

Türkçede yönelme eki (-a/-e) alan bazı eylemler Fransızcada doğrudan geçişlidir; izlenen/beklenen/aranan şey araya à girmeden gelir. regarder (bakmak/izlemek), attendre (beklemek), chercher (aramak), écouter (dinlemek) böyledir: Je regarde la télévision doğru, nesneyi à ile vermek yanlıştır. (à la télévision öbeği ancak araç/yer belirtirken kullanılır: J’ai regardé le match à la télévision — Maçı televizyonda izledim.)

Dolaylı geçişli eylemler

Nesneye bir ilgeçle (çoğunlukla à ya da de) bağlanan eylemlerdir; tümleç dolaylıdır (COI). Kalıpları fiil + à/de + quelque chose / quelqu’un biçimindedir.

FR Je pense à mes vacances.

TR Tatilimi düşünüyorum.

penser à à ilgeci alır; Türkçede “düşünmek” doğrudan nesne alırken Fransızcada bağ à ile kurulur. İlgeç eylemin kuruluşunun parçasıdır, atılamaz.

FR Elle a besoin de repos.

TR Onun dinlenmeye ihtiyacı var.

avoir besoin de de ilgeci alır. Dolaylı tümleç bir kişi (de toi), bir şey (de repos), bir mastar (de partir) ya da bir adıl (j’en ai besoin) olabilir.

Çift tümleçli eylemler

Aynı anda bir doğrudan (COD) ve bir dolaylı (ikincil tümleç, COS) alan eylemlerdir. Tipik kalıp fiil + quelque chose + à quelqu’un — “birine bir şey …mek”.

FR J'offre un cadeau à ma sœur.

TR Kız kardeşime bir hediye veriyorum.

offrir iki tümleç alır: doğrudan nesne un cadeau (neyi?), ikincil tümleç à ma sœur (kime?). donner, envoyer, prêter, écrire, dire, demander gibi eylemler bu kuruluştadır — bu, onların en yaygın kalıbıdır; aynı eylemler tek tümleçle ya da yan cümleyle de kurulabilir (écrire à Marie, dire que…).

“İkincil tümleç” (COS) adı, dolaylı tümlecin doğrudan nesneyle birlikte göründüğü durumu anlatır. Doğrudan nesne bağlamdan anlaşılıyorsa düşebilir: Demande à Paul (Paul’e sor) — o zaman kalan öğe sıradan bir dolaylı tümleçtir. Kimi eylemde ikinci tümleç à değil de ister: remercier quelqu’un de quelque chose (birine bir şey için teşekkür etmek), accuser quelqu’un de quelque chose (birini bir şeyle suçlamak).

Yüklem niteleyicili eylemler

Bazı eylemler bir nesne değil, özneyi ya da nesneyi niteleyen bir öğe (yüklem niteleyicisi, attribut) alır. être, devenir, paraître, sembler, rester özneyi niteler; trouver, nommer, élire nesneyi niteler.

FR Elle est architecte et son frère devient médecin.

TR O mimar, kardeşi ise doktor oluyor.

être ve devenir bir nesne almaz; özneye bir nitelik (architecte, médecin) bağlar. Bu niteleyici, öznenin türüne ve sayısına göre uyabilir: Elles sont contentes.

FR Je trouve ce film passionnant.

TR Bu filmi sürükleyici buluyorum.

trouver burada “bulmak” anlamında bir nesne (ce film) ve onu niteleyen bir sıfat (passionnant) alır. Sıfat, nesneyi niteler ve onunla uyuşur: Je trouve cette histoire passionnante.

Sık yapılan hatalar

Doğrudan geçişli eylemin nesnesini à ile vermek: izlenen şey nesnedir — Il regarde la télé. (à la télé yalnızca “televizyonda” anlamında yer bildirir: Il a vu le match à la télé.)
Dolaylı geçişli eylemde ilgeci atmak: Je pense mes vacances değil, Je pense à mes vacances.
Yanlış ilgeç seçmek: penser à ama rêver de; her eylemin kuruluşu ayrı öğrenilir.
Nesneyi bağlamdan anlaşılmıyorken atlamak: J’offre à ma sœur havada kalır — J’offre un cadeau à ma sœur. (Nesne bağlamdan belliyse düşebilir: Demande à Paul.)
être/devenir sonrası niteleyiciyi uyuşturmamak: Elles sont content değil, Elles sont contentes.
Geçişli/geçişsiz çift kullanımı karıştırmak: passer’nin anlamı kuruluşa göre değişir — nesneyle çoğu zaman “geçirmek”tir ama passer un examen (sınava girmek) gibi kalıplar ayrı öğrenilir.

Kip, Zaman ve Görünüş Kavramı