İsimlerde Tür
Fransızcada her ismin bir türü (genre) vardır: ya eril (masculin) ya da dişil (féminin). Bu yalnızca insanlar ve hayvanlar için değil, masa, kitap, özgürlük gibi cansız ve soyut kavramlar için de geçerlidir. Tür, ismin önündeki tanımlıkta (le / la, un / une) ve onunla uyuşan sıfat ve zamirlerde kendini gösterir. Bu yüzden bir ismi öğrenirken türünü de birlikte öğrenmek gerekir.
Tür neden önemlidir?
İsmin türü, cümledeki başka birçok kelimeyi etkiler: tanımlık (le/la), sıfatlar ve zamirler isme göre biçim değiştirir. Türü yanlış bilmek zincirleme hatalara yol açar.
Canlılarda doğal cinsiyet
İnsan ve hayvanlarda tür çoğu zaman gerçek cinsiyeti izler: erkek için eril, dişi için dişil biçim kullanılır. Ama bu bir eğilimdir, kural değil: une personne (kişi) ve une victime (kurban) kime gönderme yaparsa yapsın dişildir, un bébé (bebek) erildir; birçok hayvan adının da tek bir dil bilgisel türü vardır (la souris — fare).
| Eril | Dişil | Anlam |
|---|---|---|
| un homme | une femme | erkek — kadın |
| un garçon | une fille | oğlan — kız |
| un acteur | une actrice | oyuncu (erkek/kadın) |
| un chien | une chienne | köpek (erkek/dişi) |
Tür nasıl tahmin edilir? Kesin kural yok, ipucu var
İsmin türünü %100 belirleyen genel bir kural yoktur; en güvenli yol her ismi tanımlığıyla ezberlemektir. Yine de kelime sonu (son ek) çoğu zaman işe yarar bir ipucu verir. Bu ipuçları yazım kuralı değil, ezber desteğidir; tanımlığı yine sözlük doğrular.
Sık görülen eril sonlar:
| Son | Örnek | Anlam |
|---|---|---|
| -ment | le changement | değişiklik |
| -eau | le bureau | büro/masa |
| -age | le voyage | yolculuk |
| -isme | le tourisme | turizm |
| -ier | le quartier | mahalle |
| -oir | le miroir | ayna |
Sık görülen dişil sonlar:
| Son | Örnek | Anlam |
|---|---|---|
| -tion / -sion | la nation | ulus |
| -té | la liberté | özgürlük |
| -ée | la journée | gün |
| -ure | la voiture | araba |
| -ette | la fourchette | çatal |
| -ence / -ance | la patience | sabır |
Anlama göre tür kümeleri
Bazı anlam grupları toplu bir eğilim gösterir:
- Eril: diller (le français, le turc), metaller (le fer — demir, le cuivre — bakır), ağaçlar (le pommier — elma ağacı), günler, aylar ve mevsimler (le lundi, le printemps).
- Dişil: bilim dalları (la biologie, la chimie — kimya, la médecine). Burada dikkat çeken istisna le droit (hukuk) erildir.
Eril bir ismi dişile çevirmek
Canlıları niteleyen birçok isim, eril biçimden düzenli eklerle dişile çevrilir. En yaygın yollar:
| Kural | Eril | Dişil |
|---|---|---|
| sonuna -e | un étudiant | une étudiante |
| -er → -ère | un boulanger | une boulangère |
| -eur → -euse | un chanteur | une chanteuse |
| -teur → -trice | un directeur | une directrice |
| -ien → -ienne | un musicien | une musicienne |
| -on → -onne | un lion | une lionne |
| -f → -ve | un veuf | une veuve |
| -x → -se | un époux | une épouse |
Bu kalıplar en yaygın olanlardır; her ismin dişil biçimi yine de kelimeyle birlikte doğrulanmalıdır.
Bazı isimlerin eril ve dişil biçimleri ise tümüyle farklı kelimelerdir; bunlar ayrıca öğrenilir: un homme / une femme, un roi / une reine (kral / kraliçe), un garçon / une fille.
Biçimi aynı, türü farklı
Bir grup ismin tek bir biçimi vardır; eril mi dişil mi olduğunu yalnızca tanımlık belli eder. Bunlar çoğunlukla -e ile biten meslek ve nitelik adlarıdır.
Tür değişince anlam değişen kelimeler
Bazı yazılışı aynı isimler, türü değişince bambaşka bir anlam taşır. Burada tanımlık adeta kelimeyi seçer.
| Eril | Anlam | Dişil | Anlam |
|---|---|---|---|
| le tour | tur, dolaşma | la tour | kule |
| le livre | kitap | la livre | yarım kilo / lira (para) |
| le mode | kip, biçim | la mode | moda |
| le poste | görev, cihaz | la poste | postane |
Coğrafi adlarda tür
Ülke ve bölge adlarında pratik bir eğilim vardır: sonu -e ile bitenler çoğunlukla dişildir, ötekiler eril.
- Dişil: la France, la Turquie (Türkiye), la Belgique, l’Italie.
- Eril: le Canada, le Japon, le Portugal, le Maroc (Fas).
Ülke adının türü, pratikte edat seçimini belirler: dişil ülkeye en France, eril ülkeye au Canada, çoğul ülkeye aux États-Unis denir. Ayrıntı yer ilgeçlerinde işlenir.
Sık yapılan hatalar
- İsmi tanımlıksız ezberlemek; table değil, une table / la table diye öğrenilmelidir.
- Türkçedeki gibi nesnelerin türü yokmuş varsaymak; her cansız ismin de bir türü vardır.
- Son ek ipuçlarını mutlak kural sanmak; la plage, le musée gibi istisnaları unutmak.
- Türü yanlış bilip sıfatı uydurmamak: une grande maison, un grand jardin — sıfat isme uymak zorundadır.
- le tour / la tour gibi türle anlamı değişen kelimeleri karıştırmak.
- Dişil yaparken ekleri şaşırmak: acteur‘ün dişili actrice’tir, acteuse değil.