İyelik Sıfatları

İyelik sıfatları (adjectifs possessifs), bir ismin önüne gelip onun kime ait olduğunu gösteren tamlayanlardır — Türkçedeki iyelik eklerinin (-im, -in, -i, -imiz, -iniz, -leri) karşılığıdır. mon, ton, son, notre, votre, leur gibi sözcüklerdir. Her zaman gerçek bir sahiplik de gerekmez; akrabalık ya da başka bir ilişki de anlatır: ma mère (annem), notre ville (şehrimiz). İsmin önünde durur, tanımlığın yerini tutar ve onunla birlikte kullanılmaz. Bu ders biçimlerini, en kritik kurallarını ve Türkçeden ayrıldığı noktayı ele alır.

Türkçede iyelik bir ektir: kitab-ım. Fransızcada ise ismin önüne ayrı bir sözcük gelir: mon livre. Seçim iki adımdır: önce sahibe göre seri seçilir (mon mu, ton mu, son mu…), sonra o serinin içinde biçim, sahip olunan ismin türüne ve sayısına göre belirlenir. Burada önemli olan, kullanılan ismin eril mi dişil mi olduğudur; en sık yapılan hata bunu söyleyen kişinin cinsiyetiyle karıştırmaktır: erkek de söylese ma mère denir, çünkü mère dişildir. Bu fark dersin sonunda ayrıca açıklanıyor.

Biçimler

İyelik sıfatı iki şeye göre seçilir: sahip kim (ben/sen/o/biz/siz/onlar) ve sahip olunan ismin türü/sayısı.

Sahip	Eril tekil	Dişil tekil	Çoğul (her tür)
ben	mon	ma	mes
sen	ton	ta	tes
o	son	sa	ses
biz	notre	notre	nos
siz	votre	votre	vos
onlar	leur	leur	leurs

FR mon livre — ma voiture — mes amis

TR kitabım — arabam — arkadaşlarım

Üçünde de sahip “ben”dir; biçim değişir çünkü livre eril tekil, voiture dişil tekil, amis çoğuldur.

Tekil sahiplerde (ben/sen/o) tür ayrımı vardır (mon/ma, ton/ta, son/sa). Çoğul sahiplerde (biz/siz) tür ayrımı yoktur; yalnızca tekil/çoğul ayrımı kalır (notre/nos, votre/vos). leur ile leurs‘ü karıştırma: ikisinde de sahipler çoğuldur (“onlar”); sondaki s yalnızca sahip olunan ismin çoğul olup olmadığını gösterir — leur livre (onların kitabı), leurs livres (onların kitapları).

Önemli kural: ünlüden önce mon/ton/son

Dişil bir isim ünlüyle ya da sessiz h ile başlıyorsa, söyleyişi pürüzsüz tutmak için ma/ta/sa yerine mon/ton/son kullanılır.

FR ma idée → mon idée

TR fikrim

idée dişil olsa da ünlüyle başladığı için ma idée değil, mon idée denir. Aynı kural: ton école (okulun), son histoire (onun hikâyesi).

Bu değişim yalnızca ünlü ses ve sessiz h önünde olur. Soluklu h (h aspiré) ile başlayan dişil isimler ünsüzle başlıyormuş gibi davranır ve dişil biçimi korur: son histoire ama sa honte (onun utancı). Bir sözcüğün h‘sinin hangisi olduğu yazıdan anlaşılmaz; sözlükten bakıp ezberlemek gerekir.

Tanımlıkla birlikte kullanılmaz

İyelik sıfatı zaten tamlayandır; ismin önüne ayrıca tanımlık konmaz.

FR le livre → mon livre

TR kitap → kitabım

mon livre doğrudur; le mon livre yanlıştır.

Türkçeden çarpıcı bir fark: son/sa = “onun” (cinsiyet belirtmez)

Fransızcada son, sa, ses yalnızca sahip olunan şeyin türüne bakar; sahibin erkek mi kadın mı olduğunu söylemez. Yani son livre hem “(erkeğin) kitabı” hem “(kadının) kitabı” demektir.

FR sa voiture

TR onun arabası (erkek de olabilir, kadın da)

voiture dişil olduğu için sa gelir — ama bu, sahibin kadın olduğu anlamına gelmez. Sahibin cinsiyeti yalnızca bağlamdan anlaşılır.

İngilizce bilenler için tuzak: İngilizcedeki his/her sahibin cinsiyetini gösterir; Fransızcadaki son/sa göstermez. son “his” değildir: normalde eril tekil isimle kullanılır, ayrıca ünlüyle başlayan dişil isimde sa’nın yerini alır (son histoire). Sahip her iki durumda da erkek ya da kadın olabilir.

Sahiplik belirtmenin başka yolları (kısaca)

İyelik sıfatı tek yol değildir. Sahiplik de ile de kurulur: le livre de Marie (Marie’nin kitabı). İsmin yerini tamamen tutan iyelik adılları da vardır: mon livre → le mien (benimki). Vücut bölümlerinde ise, sahip cümlede zaten belliyse belirli tanımlık kullanılır:

FR Elle se lave les mains.

TR Ellerini yıkıyor.

se adılı sahibin kim olduğunu zaten söylediği için doğal olan les mains demektir; ses mains bu yalın anlamda kullanılmaz. Bu, Fransızcanın yerleşik bir kullanımıdır.

Sık yapılan hatalar

Tür uyumunu sahibin cinsiyetine göre yapmak; tür/sayı, sahip olunan isme göre seçilir (ma voiture, sahip kadın da olsa erkek de olsa).
Ünlüyle başlayan dişil isimde ma/ta/sa kullanmak: ma amie değil, mon amie. (Soluklu h‘de değişim yok: sa honte.)
İyelik sıfatını tanımlıkla birlikte kullanmak: le mon livre değil, mon livre.
son/sa‘yı “his/her” gibi cinsiyet belirtir sanmak.
Çoğul sahip olunan isimde tekil biçim bırakmak: mon livres değil, mes livres.
Vücut bölümlerinde gereksiz iyelik sıfatı: Je me lave mes mains yerine Je me lave les mains.

Gösterme Sıfatları Belgisiz Sıfatlar