Niteleme Sıfatları

Niteleme sıfatları (adjectifs qualificatifs), bir ismin niteliğini belirten sözcüklerdir: rengini, boyutunu, biçimini, durumunu, uyruğunu… Türkçedeki büyük, mavi, yorgun, Türk gibi sıfatların karşılığıdır. Bu sıfatlar Fransızcada iki önemli özellik taşır: niteledikleri isimle tür ve sayı bakımından uyuşurlar ve ismin önünde ya da sonunda durabilirler. Bu ders dişil yapımını, çoğul yapımını ve sıfatın yerini ele alır.

Türkçede sıfat değişmez ve her zaman ismin önünde durur: güzel ev, güzel evler, güzel masa — sıfat hep aynıdır. Fransızcada ise durum farklıdır: sıfat, nitelediği isim eril mi dişil mi, tekil mi çoğul mu diye biçim değiştirir; üstelik çoğu zaman ismin arkasına geçer.

Tür ve sayı uyumu

Niteleme sıfatının sözlükteki temel biçimi erildir. Sıfat, dişil bir ismi nitelediğinde dişilleşir, çoğul bir ismi nitelediğinde çoğullaşır. Dört olası biçim ortaya çıkar:

	tekil	çoğul
eril	un mur vert	des murs verts
dişil	une porte verte	des portes vertes

FR un sac lourd — une valise lourde

TR ağır bir çanta — ağır bir bavul

lourd aynı sıfattır, ama sac eril olduğu için lourd, valise dişil olduğu için lourde biçimini alır. Türkçede “ağır” iki örnekte de değişmezken Fransızcada sıfat isme uyar.

Dişil biçim

Genel kural basittir: eril sıfatın sonuna -e eklenir.

eril	dişil	anlam
grand	grande	büyük
petit	petite	küçük
bleu	bleue	mavi

Eril biçim zaten -e ile bitiyorsa sıfat değişmez; eril ile dişil aynı yazılır:

FR un livre rouge — une fleur rouge

TR kırmızı bir kitap — kırmızı bir çiçek

rouge zaten -e ile bittiği için dişilde ikinci bir -e eklenmez. Aynı durum jeune (genç), facile (kolay), calme (sakin) gibi sıfatlarda da geçerlidir.

Düzensiz dişil yapımları

Birçok sıfatın sonu, dişilde belirli kalıplara göre değişir. En sık görülenler:

eril sonu	dişil sonu	örnek (eril → dişil)	anlam
-er	-ère	dernier → dernière	son
-eux	-euse	heureux → heureuse	mutlu
-eur	-euse	menteur → menteuse	yalancı
-teur	-trice	protecteur → protectrice	koruyucu
-f	-ve	sportif → sportive	sportif
-el	-elle	naturel → naturelle	doğal
-eil	-eille	pareil → pareille	benzer
-en	-enne	ancien → ancienne	eski
-on	-onne	bon → bonne	iyi
-et	-ette	muet → muette	dilsiz
-c	-che	blanc → blanche	beyaz
-c	-que	public → publique	kamusal

-eur ve -teur satırları son harflere değil kelime ailesine göre işler: meilleur → meilleure, supérieur → supérieure düzenli -e alırken menteur, -teur ile bittiği hâlde menteuse olur. Bu iki sondan emin değilsen dişili sözlükten kontrol et.

Bu kalıpların çoğunda dişilleşme yalnızca yazıyı değil söyleyişi de değiştirir: heureux ile heureuse, sportif ile sportive farklı okunur — eril biçimde duyulmayan son ses, dişilde duyulur hâle gelir. Aynı şey grand → grande gibi örneklerde de olur: erilde okunmayan d, dişilde okunur.

Bazı sık kullanılan sıfatlar bu kalıplara girmez; dişilleri ayrıca öğrenilir:

eril	dişil	anlam
beau	belle	güzel, yakışıklı
nouveau	nouvelle	yeni
vieux	vieille	yaşlı, eski
long	longue	uzun
frais	fraîche	taze, serin
doux	douce	tatlı, yumuşak
fou	folle	deli
favori	favorite	gözde

Çoğul biçim

Genel kural, tekil sıfatın sonuna -s eklemektir. Ayrıntılar şöyledir:

Genel kural: -s eklenir. grand → grands, verte → vertes.
Sıfat zaten -s veya -x ile bitiyorsa çoğulda değişmez: un fromage frais → des fromages frais, un homme heureux → des hommes heureux.
-eau ile bitenler -x alır: beau → beaux, nouveau → nouveaux.
-al ile bitenler genellikle -aux olur: un trait normal → des traits normaux, un mur latéral → des murs latéraux.

FR un problème national — des problèmes nationaux

TR ulusal bir sorun — ulusal sorunlar

-al ile biten eril sıfatların çoğulu çoğu zaman -aux‘dur. Dişil tarafta ise bu değişiklik olmaz: une fête nationale → des fêtes nationales (düzenli -s).

-aux yalnızca eril çoğulda geçerlidir. Birkaç sıfat bu kuralın dışında kalıp düzenli -s alır: banal → banals, fatal → fatals gibi; final için finals da kabul edilir. Liste bundan ibaret değildir; tanımadığın bir -al sıfatının çoğulunu sözlükten kontrol et.

Uyum kuralının bir istisnası renklerde çıkar: isimden türeyen marron (kestane rengi) ve orange (turuncu) ile çok sözcüklü renk ifadeleri değişmez: des chaussures marron (kahverengi ayakkabılar), des yeux bleu clair (açık mavi gözler).

Sıfatın yeri: önde mi, arkada mı?

Sıfatın yeri, Fransızcanın Türkçeden ayrıldığı çarpıcı noktalardan biridir: niteleme sıfatı çoğu zaman ismin arkasına gelir. Aşağıdakiler kesin bir kural değil, güçlü eğilimlerdir; aynı sıfat farklı bağlamlarda iki yanda da görülebilir. En sağlamı, sık sıfat–isim ikililerini birlikte öğrenmektir.

İsimden sonra gelenler — nesnel, ayırt edici nitelikler:

Renkler: une voiture noire (siyah bir araba)
Biçim: une table ronde (yuvarlak bir masa)
Uyruk ve özel addan türeyenler: un écrivain espagnol (İspanyol bir yazar). Türkçenin aksine uyruk sıfatı küçük harfle yazılır; büyük harf yalnızca kişiyi adlandıran isimde kullanılır: un Espagnol (bir İspanyol).
İki ya da daha çok heceli, betimleyici sıfatların çoğu: un film intéressant (ilginç bir film)

FR un ciel bleu

TR mavi bir gök

Türkçede sıfat ismin önündedir; Fransızcada renk sıfatı ismin arkasına geçer. Sıralama tam tersidir: önce ciel (gök), sonra bleu (mavi).

İsimden önce gelenler — kısa, sık kullanılan ve genellikle öznel sıfatlar. Sık görülenler: beau, joli, bon, mauvais, grand, petit, gros, jeune, vieux, nouveau, long, autre.

FR une belle maison — un long voyage

TR güzel bir ev — uzun bir yolculuk

Bu sıfatlar ismin önünde durduğunda sıralama Türkçeyle aynı olur. Yine de bunlar kalıplaşmış bir gruptur; kuralı genellemeden, bu sık sıfatları olduğu gibi öğrenmek gerekir.

Çoğulda küçük ama sık bir ayrıntı: önde sıfat varken belirsiz tanımlık des, özenli yazımda de olur: une belle maison → de belles maisons, de longs voyages. (des petits pois — bezelye — gibi kalıplaşmış birleşikler des‘i korur.)

Ünlüden önce özel biçim

beau, nouveau, vieux sıfatları, ünlüyle ya da sessiz h ile başlayan eril tekil bir isimden önce özel bir biçim alır: bel, nouvel, vieil. Bu, söyleyişi akıcı tutmak içindir.

genel eril	ünlü öncesi eril	dişil
un beau jardin	un bel arbre	une belle fleur
un nouveau projet	un nouvel ami	une nouvelle idée
un vieux pont	un vieil hôtel	une vieille ville

Bu değişim yalnızca ünlü ses ve sessiz h önündedir; soluklu h ile başlayan isim ünsüzle başlıyormuş gibi davranır ve genel biçimi alır: un vieil hôtel ama un vieux héros (yaşlı bir kahraman). Daha seyrek görülen fou → fol ve mou → mol de aynı kurala uyar: un fol espoir (çılgın bir umut).

bel, nouvel, vieil yalnızca tekil eril isimler içindir ve dişil biçimle karıştırılmamalıdır. un bel arbre (eril) ile une belle table (dişil) söyleyişçe yakın olsa da farklı biçimlerdir.

Yeri anlamı değiştiren sıfatlar

Bazı sıfatlar ismin önünde ya da arkasında farklı anlam taşır. Önde genellikle mecazi/öznel, arkada gerçek/nesnel anlam verir.

sıfat	isimden önce	isimden sonra
ancien	un ancien professeur (önceki öğretmen)	un meuble ancien (antika mobilya)
grand	un grand homme (büyük/önemli adam)	un homme grand (uzun boylu adam)
pauvre	un pauvre garçon (zavallı çocuk)	un garçon pauvre (yoksul çocuk)

FR un ancien élève — une montre ancienne

TR eski bir öğrenci (mezun) — antika bir saat

ancien önde “önceki, eski konumdaki” anlamına gelirken arkada “yaşça eski, antika” anlamı taşır. Yer, anlamı belirler.

Sık yapılan hatalar

Sıfatı isimle uyuşturmayı unutmak: une voiture noir değil, une voiture noire.
Sıfatı her zaman ismin önüne koymak: une rouge fleur değil, une fleur rouge.
Düzensiz dişilleri -e ekleyerek yapmak: heureuxe değil, heureuse; blanc için blance değil, blanche.
-al ile biten eril sıfatın çoğulunu -als yapmak: des problèmes principals değil, principaux.
Zaten -e ile biten sıfata dişilde ikinci -e eklemek: rougee değil, rouge.
Ünlüden önce bel/nouvel/vieil biçimini atlamak: un vieux hôtel değil, un vieil hôtel. (Soluklu h‘de tersi geçerli: un vieil héros değil, un vieux héros.)

Miktar Sıfatları