Birleşik İlgi Adılları

Birleşik ilgi adılları (pronoms relatifs composés), başlıca, bir öğenin yan cümleye bir ilgeçle (à, de, avec, pour, sur, sans…) bağlandığı durumlarda kullanılan ilgi adıllarıdır: lequel, laquelle, lesquels, lesquelles. Basit ilgi adıllarından (qui, que, où, dont) en büyük farkları, öncülün türü ve sayısıyla uyuşmalarıdır. (Özenli yazıda lequel, karışıklığı önlemek için özne olarak da görülebilir: la société, laquelle a confirmé la commande — ama bu seyrek bir kullanımdır.) Bu ders biçimlerini, ilgeçlerle kaynaşmasını, kişi/şey ayrımını ve özellikle dont ile karıştırılan noktaları ele alır.

Basit ilgi adılı que/qui yan cümledeki özne ya da doğrudan nesne içindir; dont yalnızca de bağı içindir. İlgeçli bağda seçim öncüle göre üçe ayrılır: adı konmuş bir şey için ilgeç + lequel ailesi (le stylo avec lequel j’écris), kişi için çoğunlukla ilgeç + qui (l’ami avec qui je voyage), nötr/belgisiz öncül için ilgeç + quoi (ce à quoi je pense).

Biçimler ve kaynaşma

Birleşik adıl öncülün tür ve sayısına uyar; à ve de ilgeçleriyle kaynaşır, dişil tekil laquelle ise kaynaşmadan kalır.

	yalın	+ à	+ de
eril tekil	lequel	auquel	duquel
dişil tekil	laquelle	à laquelle	de laquelle
eril çoğul	lesquels	auxquels	desquels
dişil çoğul	lesquelles	auxquelles	desquelles

Başka ilgeçler kaynaşmaz, adılın önünde ayrı durur: avec lequel, pour laquelle, sans lesquels, par lesquelles.

FR C'est l'outil avec lequel je répare le vélo.

TR Bisikleti onunla tamir ettiğim alet bu.

réparer avec quelque chose avec ilgeci aldığından bağ avec lequel ile kurulur; outil eril tekil olduğundan lequel gelir. İlgeç adılın önünde durur, Türkçedeki “onunla” tek ek içinde erirken Fransızca ikiye ayırır.

à ve de ile kaynaşma

à ile çekilen eylemlerde (penser à, s’intéresser à, participer à…) kaynaşmış biçimler ortaya çıkar.

FR Voici les sujets auxquels je m'intéresse.

TR İşte ilgilendiğim konular.

s’intéresser à à aldığından bağ kurulur; sujets eril çoğul olduğundan à + lesquels → auxquels. Dişil çoğulda auxquelles, eril tekilde auquel olurdu.

Kişiler için: lequel mi, qui mi?

Bir kişi ilgeçle bağlandığında hem qui hem birleşik adıl kullanılabilir; günlük dilde ilgeç + qui daha doğaldır.

FR La collègue avec qui je travaille est très patiente.

TR Birlikte çalıştığım meslektaş çok sabırlıdır.

Kişi söz konusu olduğundan avec qui tercih edilir; avec laquelle de standarttır ve öncülün türünü/sayısını netleştirmek gerektiğinde işe yarar. Şeyler için ise yalnızca birleşik adıl gelir: l’entreprise pour laquelle je travaille (adına çalıştığım şirket).

Bir istisna: parmi (arasında) ilgecinden sonra kişi için bile qui değil, lesquels/lesquelles kullanılır: les amis parmi lesquels j’ai grandi (arasında büyüdüğüm dostlar) — parmi qui değil. entre (arasında) ise daha esnektir; kişilerde hem entre qui hem entre lesquels/lesquelles görülür: les personnes entre qui le différend est survenu (aralarında anlaşmazlık çıkan kişiler).

duquel: dont ile karıştırılan nokta

de bağında genellikle dont kullanılır. Ama bağ, de ile biten birleşik bir ilgecin (à côté de, près de, au milieu de, à cause de, loin de, en face de…) parçasıysa dont olmaz; bu durumda duquel / de laquelle / desquels / desquelles gerekir.

FR Le parc à côté duquel j'habite est calme.

TR Yanında oturduğum park sakindir.

à côté de birleşik ilgecinin sonundaki de yüzünden dont kullanılamaz; parc eril tekil olduğundan à côté duquel gelir. Yalın bir de olsaydı dont doğru olurdu: le parc dont je connais l’histoire (tarihini bildiğim park).

FR Voilà la rivière près de laquelle nous campons.

TR İşte yanında kamp yaptığımız nehir.

près de birleşik ilgeci yüzünden yine dont değil, de laquelle gelir; rivière dişil olduğundan kaynaşma olmaz. Temel ölçüt şudur: de tek başınaysa dont, bir öbeğin sonundaysa duquel/de laquelle. (Kişi öncülde de qui de mümkündür: la personne de qui je tiens cette information — bu bilgiyi kendisinden aldığım kişi.)

où ile birlikte: yer ve birleşik adıl

où genel yer/zaman adılıdır ve çoğu zaman yeterlidir: la ville où je vis, la table où j’ai posé mes clés. İlgeçle de birleşebilir: la région d’où elle vient (geldiği bölge), la rue par où il passe (geçtiği sokak). Birleşik adıl iki durumda devreye girer: uzamsal ilişkiyi açıkça işaretlemek istediğinde (le quartier dans lequel je vis — tam da “içinde”) ve où’nun anlatamadığı ilişkilerde (la maison devant laquelle il attend — önünde beklediği ev).

FR C'est l'étagère sur laquelle je range mes livres.

TR Kitaplarımı üzerine dizdiğim raf bu.

sur laquelle, rafı bir yüzey olarak öne çıkarır: “üstüne”. C’est l’étagère où je range mes livres de doğrudur; orada raf yalnızca genel bir yerdir. Seçim yanlış/doğru değil, ne kadar belirgin anlatmak istediğinle ilgilidir.

Sık yapılan hatalar

de ile biten öbekte dont kullanmak: le parc à côté dont değil, à côté duquel.
Birleşik adılı öncülle uyuşturmamak: dişil bir öncül için lequel değil, laquelle.
à/de kaynaşmasını atlamak: à lequel değil, auquel; de lesquels değil, desquels.
İlgeci adılın arkasına koymak: lequel avec değil, avec lequel.
parmi sonrasında qui kullanmak: parmi qui değil, parmi lesquels. (entre‘de kişiler için entre qui mümkündür.)
İç mekân ilişkisini vurgulamak gerekirken yalın où ile yetinmek: la boîte où je mets mes outils (genel yer) doğrudur; ama “içine” vurgusu için la boîte dans laquelle je mets mes outils denir.

İlgi Adılları