Gösterme Adılları
Gösterme adılları (pronoms démonstratifs), daha önce anılmış bir ismin yerini tutarak “bunu, şunu, onunki, …ki” gibi anlamlar veren sözcüklerdir. Gösterme sıfatından (ce, cet, cette, ces) farkları şudur: sıfat ismin önünde durup onunla birlikte kullanılır; adıl ise ismin yerine geçer, yani onu yineletmez. Fransızcada bu adıllar yerini tuttukları ismin türüne ve sayısına göre biçim değiştirir; bir de türü olmayan nötr biçimleri vardır. Bu ders bütün bu biçimleri ve kullanımlarını ele alır.
Temel biçimler
Gösterme adılının dört temel biçimi vardır; bunlar tek başına kullanılmaz, ya bir ekle ya da bir tamlamayla tamamlanır.
| tekil | çoğul | |
|---|---|---|
| eril | celui | ceux |
| dişil | celle | celles |
Bu biçimlerin kullanılmasının üç yolu vardır: -ci / -là eklenerek, bir ilgeç öbeğiyle tamamlanarak (en sık de ile), ya da bir ilgi adılıyla (qui, que…) sürdürülerek.
-ci ve -là ile
Adıla -ci (yakın) ya da -là (uzak) eklenince bağımsız bir öğe olur ve iki şeyi karşılaştırmaya yarar. Araya çizgi konur.
| yakın (-ci) | uzak (-là) | |
|---|---|---|
| eril tekil | celui-ci | celui-là |
| dişil tekil | celle-ci | celle-là |
| eril çoğul | ceux-ci | ceux-là |
| dişil çoğul | celles-ci | celles-là |
de ile: sahiplik ve “-ki”
celui / celle / ceux / celles + de + isim kalıbı, bir şeyin kime ait olduğunu belirtir ve Türkçedeki “-ninki / -ki” karşılığını verir. Adıl, yerini tuttuğu ismin türünü taşır.
Aynı kalıp zaman, yer ya da başka bir belirteçle de kurulur ve yine “-ki” anlamı verir:
de en sık görülenidir ama tek seçenek değildir; adıl başka ilgeç öbekleriyle de tamamlanır: celle avec les rayures (çizgili olan), celui à droite (sağdaki). Bir ayrım daha: kişi zaten belliyken bağımsız “onunki” demek gösterme adılının değil, iyelik adılının işidir (le sien — onunki); celui de Léa ise “Léa’ya ait olan” diye belirli bir şeyi ayırt eder.
İlgi adılıyla
celui / celle / ceux / celles, bir ilgi adılıyla (qui, que, dont) sürdürülerek “… olan kişi/şey” anlamı verir.
Bir ilgeç gerektiğinde ilgi adılının seçimi, öncülün kişi mi şey mi olduğuna bağlıdır. Kişide ilgeçten sonra qui gelir: celui avec qui je travaille (birlikte çalıştığım kişi). Şeylerde lequel / laquelle / lesquels / lesquelles kullanılır: celle pour laquelle il joue (uğruna oynadığı takım).
Nötr gösterme adılları: ceci, cela, ça, ce
Türü olmayan biçimlerdir; iki iş görürler: adı konmamış bir nesneyi işaret ederler (Prends ceci — Bunu al; Apporte-moi cela — Şunu getir) ya da bir düşünceyi, durumu, bütün bir cümleyi karşılarlar.
- ceci — yakındakini ya da birazdan söylenecek olanı gösterir; “bu”.
- cela — uzaktakini ya da daha önce söyleneni gösterir; “şu, o”. Günlük dilde ça, bu yakın/uzak ayrımını çoğu zaman siler.
- ça — cela’nın günlük konuşmadaki kısa biçimidir; özne ya da nesne olabilir.
- ce / c’ — en sık être eyleminin öznesidir (c’est, ce sont); ünlüden önce c’ olur. Ayrıca ilgi adıllarından önce gelir: ce qui (…-en şey), ce que (…-diğim şey), ce dont — Je comprends ce que tu dis (Söylediğini anlıyorum).
Sık yapılan hatalar
- Gösterme adılını tek başına bırakmak: celui tek başına kullanılmaz; ya -ci/-là eki, ya de, ya da bir ilgi adılı gerekir.
- Adılı isimle uyuşturmamak: dişil bir ismin yerine celui demek; doğrusu celle‘dir.
- Çizgiyi atlamak: celui ci değil, celui-ci.
- ce ile se‘yi karıştırmak: c’est (bu …dır) ile dönüşlü se ayrı şeylerdir.
- Belirteçli isim öbeğini il/elle est ile tanıtmak: Il est un bon film değil, C’est un bon film. (Yalın sıfat ve meslekte tersi geçerli: Elle est médecin.)
- Bütün bir durumu il/elle ile karşılamak: ortada yeniden anılan eril/dişil bir isim yokken “Bu beni üzdü” için Il m’a attristé değil, Cela m’a attristé denir. il/elle, ancak belli bir ismi yeniden anarken kullanılır.