İlgi Adılları

İlgi adılları (pronoms relatifs), iki cümleyi birbirine bağlayan ve birinin içine bir yan cümle yerleştiren adıllardır. Bir ismi (öncül, antécédent) tekrar etmeden ona bir açıklama ekler: Bir kitap aldım + Kitap çok ilginç → Aldığım kitap çok ilginç. Türkçede bu iş büyük ölçüde -en/-an, -dığı gibi ortaç ekleriyle yapılır; Fransızca ise ayrı adıllar kullanır ve hangi adılın geleceği, yan cümledeki görevin ne olduğuna bağlıdır. Bu ders basit, birleşik ve nötr ilgi adıllarını ele alır.

İlgi adılını seçerken ilk soru şudur: yan cümlede o öğenin görevi nedir? Özne mi, nesne mi, yer/zaman mı, yoksa de ya da başka bir ilgeçle mi bağlı? Görev, adıl ailesini belirler; ilgeçli yapılarda ise iki bilgi daha gerekir: öncül kişi mi şey mi (avec qui / avec lequel) ve lequel seçildiyse öncülün türü ve sayısı. Türkçede bu ayrımlar ortaç ekinin içinde erir; bu yüzden çeviriye değil, görevi tanımaya odaklanmak gerekir.

Basit ilgi adılları

Bunlar öncülün türüne ve sayısına göre değişmez; yalnızca yan cümledeki göreve göre seçilir.

adıl	yan cümledeki görev	karşılığı
qui	özne	…en/-an olan
que (qu')	doğrudan nesne	…dığı
où	yer ya da zaman	…dığı yer/an
dont	de ile bağlı tümleç	…sı … olan / …dan söz edilen

qui — özne

Yan cümlenin öznesi öncül olduğunda qui kullanılır. Ardından eylem doğrudan gelir.

FR Je connais une fille qui parle quatre langues.

TR Dört dil konuşan bir kız tanıyorum.

qui burada “konuşan” eyleminin öznesidir ve doğrudan eyleme bağlanır. qui‘den sonra e düşmez: qui aime denir, qu’aime değil.

que — doğrudan nesne

Öncül, yan cümlenin doğrudan nesnesi olduğunda que kullanılır. Ardından özne + eylem gelir; ünlüden önce qu’ olur.

FR Le film que nous avons vu hier était long.

TR Dün izlediğimiz film uzundu.

que “izlemek” eyleminin nesnesidir (filmi izledik). avoir’lı birleşik zamanlarda ortaç, önden gelen doğrudan nesneyle uyuşur — que de tam olarak öyle bir nesnedir: La chanson que j’ai entendue (dişil -e), Les livres que j’ai lus (çoğul -s).

où — yer ve zaman

où, bir yeri ya da bir zamanı niteleyen yan cümleyi bağlar.

FR C'est la ville où je suis né.

TR Burası doğduğum şehir.

où yeri gösterir. Aynı adıl zaman için de kullanılır: le jour où nous nous sommes rencontrés (tanıştığımız gün). Türkçede “zaman” için ayrı bir yapı kullanılırken Fransızcada ikisi de où‘dür.

où her yer ilişkisini karşılamaz: “içinde/… -de” dışındaki uzamsal ilişkilerde ilgeç + lequel gerekir — la maison devant laquelle il attend (önünde beklediği ev). Çıkış noktası için d’où kullanılır: la région d’où elle vient (geldiği bölge).

dont — “de” ile bağlı tümleç

dont, yan cümlede de ilgeci gereken bir öğenin yerini tutar: de ile çekilen bir eylemin tümleci, bir ismin tamlayanı ya da bir sahiplik bağı.

FR C'est un projet dont je suis fier.

TR Bu, gurur duyduğum bir proje.

être fier de quelque chose (bir şeyle gurur duymak) de aldığından bağ dont ile kurulur. Sahiplik bağında da işler: Voici l’auteur dont j’ai lu le roman (Romanını okuduğum yazar — le roman de l’auteur).

dont, de‘yi zaten içinde taşır; aynı ilişkiyi ikinci kez işaretleme. Sahiplikte isim belirli tanımlıkla kalır: dont j’ai lu le roman (son roman değil). de‘yi de tekrarlama: ya C’est ce projet dont je parle ya da C’est de ce projet que je parle — ikisi bir arada olmaz.

Birleşik ilgi adılları

Bir öğe de dışında bir ilgeçle (à, avec, sur, dans, pour…) bağlandığında, öncülün türüne ve sayısına uyan lequel ailesi kullanılır.

	tekil	çoğul
eril	lequel	lesquels
dişil	laquelle	lesquelles

Bunlar à ve de ile kaynaşır: à + lequel → auquel, à + lesquels → auxquels, de + lequel → duquel… Dişil tekil laquelle kaynaşmaz. Peki de varken dont mu, duquel mi? Kural şu: eylem ya da isim yalın de ile bağlanıyorsa dont (le projet dont je suis fier); de, près de, à côté de, au cours de gibi birleşik bir ilgecin parçasıysa lequel ailesi gerekir: la maison près de laquelle j’habite (yakınında oturduğum ev). Ayrıntı birleşik ilgi adılları dersinde.

FR Voici le stylo avec lequel j'écris toujours.

TR İşte hep onunla yazdığım kalem.

écrire avec quelque chose avec ilgeci aldığından bağ avec lequel ile kurulur; stylo eril tekil olduğu için lequel gelir. Bir kişi söz konusuysa çoğu zaman avec qui tercih edilir: l’ami avec qui je voyage.

FR C'est une question à laquelle je ne peux pas répondre.

TR Bu, yanıtlayamadığım bir soru.

répondre à quelque chose à aldığından bağ à laquelle olur; question dişil tekil olduğundan kaynaşma olmaz. Eril tekilde kaynaşırdı: le problème auquel je pense.

Nötr ilgi adılları

Türü olmayan nötr biçimler iki durumda kullanılır: ya ortada hiç öncül yoktur ve “şey” anlamı adılın içindedir (Dis-moi ce que tu veux — Ne istediğini söyle), ya da öncül bir durum, bir düşünce ya da bütün bir cümledir (Il a refusé, ce qui m’a surpris — Reddetti, bu da beni şaşırttı). Görev yine belirleyicidir:

görev	biçim
özne	ce qui
doğrudan nesne	ce que (ce qu’)
de ile bağlı	ce dont
à ile bağlı	ce à quoi

FR Je ne comprends pas ce qui se passe.

TR Ne olup bittiğini anlamıyorum.

Burada belli bir isim değil, adsız bir “durum” söz konusudur; özne olduğundan ce qui gelir. Nesne olsaydı ce que kullanılırdı: Dis-moi ce que tu veux (Ne istediğini söyle).

FR Ce dont j'ai besoin, c'est de me reposer.

TR İhtiyacım olan şey dinlenmek.

avoir besoin de de aldığından nötr bağ ce dont ile kurulur. à ile çekilen bir eylemde ise ce à quoi gelir: ce à quoi je pense (düşündüğüm şey).

Sık yapılan hatalar

Özne/nesne ayrımını karıştırmak: özne için qui, nesne için que. La personne que parle değil, La personne qui parle.
qui‘yi ünlüden önce kısaltmak: qu’arrive değil, qui arrive (qui hiçbir zaman qu’ olmaz).
de ile bağlı yapıda dont yerine que kullanmak: le livre que je parle değil, le livre dont je parle.
Yer/zaman için où yerine dans kalıbı uydurmak: la maison dans que değil, la maison où.
lequel ailesini isimle uyuşturmamak ya da kaynaşmayı atlamak: à lequel değil, auquel.
“Ne …-diğini” kurarken ce‘yi unutmak: Je sais qui tu veux gramerdir ama “Kimi istediğini biliyorum” demektir; “Ne istediğini biliyorum” için Je sais ce que tu veux gerekir.

Soru ve Ünlem Adılları Birleşik İlgi Adılları