İyelik (Sahiplik) Adılları

İyelik adılları (pronoms possessifs), daha önce anılmış bir ismin yerini tutarak hem o ismi yineletmeyen hem de kime ait olduğunu belirten sözcüklerdir — Türkçedeki benimki, seninki, onunki, bizimki, sizinki, onlarınki karşılığıdır. İyelik sıfatından (mon, ton, son…) farkı şudur: sıfat ismin önünde durup onunla kullanılır; adıl ise ismin tümüyle yerine geçer. Anlattığı ilişki her zaman mülkiyet de değildir; akrabalık ya da başka bir bağ da olabilir (ma sœur et la tienne — benim kız kardeşim ve seninki). Bu ders adılların biçimlerini, tanımlıkla kullanımını ve ilgeçlerle kaynaşmasını ele alır.

Türkçede sahiplik adılı tek bir ekle kurulur: benim-ki, senin-ki — sahip olunan şeyin ne olduğu adılın biçimini değiştirmez. Fransızcada ise iyelik adılı, yerini tuttuğu ismin türüne ve sayısına göre değişir; ayrıca önüne bir belirli tanımlık (le, la, les) alır. Yani “seninki” demek için ismin eril mi dişil mi, tekil mi çoğul mu olduğunu bilmek gerekir.

Biçimler

Adıl, hem sahip olan kişiye (ben, sen, o…) hem de sahip olunan şeyin tür ve sayısına göre belirlenir. Önündeki tanımlıkla birlikte kullanılır.

sahip	eril tekil	dişil tekil	eril çoğul	dişil çoğul
ben	le mien	la mienne	les miens	les miennes
sen	le tien	la tienne	les tiens	les tiennes
o	le sien	la sienne	les siens	les siennes
biz	le nôtre	la nôtre	les nôtres	les nôtres
siz	le vôtre	la vôtre	les vôtres	les vôtres
onlar	le leur	la leur	les leurs	les leurs

FR Mon vélo est vieux ; le tien est neuf.

TR Benim bisikletim eski; seninki yeni.

vélo eril ve tekil olduğundan “seninki” le tien olur. Dişil bir isim olsaydı la tienne, çoğul olsaydı les tiens / les tiennes gelirdi. Adıl, yerini tuttuğu ismin türünü ve sayısını taşır — o isim aynı cümlede geçmeyebilir de: Quelle voiture préfères-tu ? — La mienne. (Hangi arabayı tercih ediyorsun? — Benimkini.)

nôtre ve vôtre adıllarındaki şapka (accent circonflexe) önemlidir. Şapkasız notre / votre iyelik sıfatıdır (ismin önünde: notre maison); şapkalı le nôtre / le vôtre ise adıldır (ismin yerine: C’est le nôtre). Söyleyişleri de ayrılır: şapkasızda o açık okunur (/ɔ/), şapkalıda kapalı (/o/).

Tanımlık adılın parçasıdır

İsim yerine geçen iyelik adılı, önündeki belirli tanımlıkla bir bütündür; tanımlık atılamaz. Bu, iyelik sıfatından temel farktır: sıfat tanımlık almaz. (Edebî dilde tanımlıksız biçimler de vardır — Cette idée est mienne — ama bu, ayrı ve seyrek bir kullanımdır; bu dersin kapsamı dışında kalır.)

FR Voici ma place et voilà la sienne.

TR İşte benim yerim, işte de onunki.

la sienne “onunki” demektir ve la tanımlığı adılın ayrılmaz parçasıdır. Yalnızca sienne denmez. İyelik sıfatında ise tanımlık olmaz: ma place, la ma place değil.

Üçüncü tekil kişide (le sien / la sienne…) adıl, sahibin cinsiyetini değil sahip olunan şeyin türünü gösterir. Yani “onunki”, sahibin kadın mı erkek mi olduğuna göre değil, nesnenin türüne göre biçim alır.

FR Mon écharpe est bleue, la sienne est verte.

TR Benim atkım mavi, onunki yeşil.

écharpe dişil olduğundan la sienne gelir — sahibin erkek ya da kadın olması bunu değiştirmez. Türü belirleyen, sahip olunan nesnedir.

İlgeçlerle kaynaşma

İyelik adılının başındaki le / les tanımlığı, à ve de ilgeçlerinden sonra her tanımlık gibi kaynaşır: à + le → au, à + les → aux, de + le → du, de + les → des. Dişil la kaynaşmaz.

FR Je m'occupe de mes affaires, occupe-toi des tiennes.

TR Ben kendi işime bakarım, sen seninkilere bak.

de + les tiennes kaynaşıp des tiennes olur. Aynı biçimde au mien (à + le mien), du nôtre (de + le nôtre) kurulur; dişil tekilde kaynaşma olmaz: de la mienne, à la sienne.

Sahiplik belirtmenin başka yolları

İyelik adılı tek yol değildir. Aynı işlevi, sözü edilen isim açıkça ortadayken başka kalıplar da görür:

être à + vurgu adılı: Ce stylo est à moi. (Bu kalem benim.)
celui / celle de + isim (gösterme adılı): Mon billet et celui de Marie. (Benim biletim ve Marie’ninki.) Buradaki de ilişkisi sahiplik olmayabilir de: celui de neuf heures (dokuzdaki).

C’est à moi ile C’est le mien arasındaki fark yapısaldır. être à + vurgu adılı yalnızca aidiyeti söyler, ortada anılmış bir isim gerekmez: À qui est ce stylo ? — Il est à moi. (Bu kalem kimin? — Benim.) le mien ise daha önce anılmış belirli bir ismin yerini tutar ve onun türünü/sayısını taşır: Quel stylo est le tien ? — Le bleu est le mien. (Hangi kalem seninki? — Mavi olan benimki.) Bir de tuzak: yalın sahipliği de + vurgu adılı ile kurma — le livre de moi denmez; doğrusu mon livre ya da le mien. Ama de + vurgu adılı başka ilişkilerde gayet olağandır: une photo de moi (benim bir fotoğrafım), ce texte est de lui (bu metin ona ait / onun kaleminden).

Sık yapılan hatalar

Adılı tanımlıksız bırakmak: C’est mienne değil, C’est la mienne.
nôtre / vôtre üstündeki şapkayı atlayıp sıfatla karıştırmak: adıl le nôtre, sıfat notre.
Üçüncü kişide adılı sahibin cinsiyetine göre seçmek: kadına ait dişil bir nesnede de le sien değil, la sienne gerekir (türü nesne belirler).
à/de ile kaynaşmayı unutmak: de le mien değil, du mien.
Yalın sahipliği de + vurgu adılıyla kurmak: la voiture de lui değil, sa voiture ya da la sienne. (une photo de moi gibi başka ilişkiler bu kuralın dışındadır.)
Sıfat ile adılı karıştırmak: ismin önünde mon sac (sıfat), ismin yerine le mien (adıl).

Gösterme Adılları Belgisiz Adıllar