Soru ve Ünlem Adılları

Soru adılları (pronoms interrogatifs), bir kişiyi ya da şeyi, ismini anmadan sormaya yarayan adıllardır: “kim?”, “ne?”, “hangisi?”. Soru sıfatlarından (quel, quelle…) farkı, bir isme eşlik etmeyip doğrudan onun yerine geçmeleridir: soru sıfatı Quel livre ? (Hangi kitap?) derken, soru adılı yalnızca Lequel ? (Hangisi?) der. Bu ders soru adıllarının biçimlerini, kişi/şey ayrımını ve cümle kuruluşunu ele alır; sonunda ünlemde adıl kullanımına kısaca değinir.

Türkçede “kim, ne, hangisi” değişmez sözcüklerdir ve cümledeki görevleri eklerle ayrılır (kim-i, ne-ye, hangisi-nden). Fransızcada ise aynı ayrımlar ayrı adıl biçimleriyle ya da adılın önüne gelen ilgeçlerle yapılır; ayrıca kişiyi mi şeyi mi sorduğumuz, seçilecek adılı doğrudan belirler.

Kişi sormak: qui

qui (kim), bir ya da birden çok kişiyi sorar ve cümlenin her görevinde aynı kalır; değişen, çevresindeki yapıdır.

görev	biçim	örnek
özne	qui	Qui parle ? (Kim konuşuyor?)
nesne	qui	Qui cherches-tu ? (Kimi arıyorsun?)
ilgeçten sonra	ilgeç + qui	Avec qui sors-tu ? (Kiminle çıkıyorsun?)

Nesne örneğindeki devrik kuruluş (cherches-tu), adılın gereği değil, soru kurma yollarından biridir. Aynı soru est-ce que ile düz sırada (Qui est-ce que tu cherches ?) ya da konuşma dilinde adıl yerinde bırakılarak (Tu cherches qui ?) da sorulur.

FR À qui penses-tu ?

TR Kimi düşünüyorsun?

penser à quelqu’un à ilgeci aldığından soru à qui ile kurulur. İlgeç soru adılının önünde durur; Türkçede ise ek sözcüğün sonundadır. de qui (kimden), pour qui (kimin için) de aynı mantıkla kurulur.

Şey sormak: que, quoi

Kişi dışındaki her şeyi — nesneyi, durumu, eylemi, düşünceyi — soran biçim, cümledeki göreve göre değişir:

que — nesne görevinde, cümle başında: Que veux-tu ? (Ne istiyorsun?) — başa gelince devrik kuruluşla ya da qu’est-ce que ile sürer.
quoi — ilgeçten sonra ya da cümle sonunda: À quoi penses-tu ? (Ne düşünüyorsun?), Tu fais quoi ? (Ne yapıyorsun?)

FR Que fais-tu ce soir ?

TR Bu akşam ne yapıyorsun?

que doğrudan nesneyi sorar ve özne-eylem devrik gelir. Aynı soru günlük dilde devriksiz, quoi ile sona da atılabilir: Tu fais quoi ce soir ?

“est-ce que” ile devriksiz soru

Devrik kuruluştan kaçınmak için soru adıllarına est-ce qui / est-ce que kalıbı eklenir; soru anlamını kalıp taşır, cümlenin kalanı düz sırada kurulur. Seçim iki ölçüye bağlıdır: kişi mi şey mi ve özne mi nesne mi.

	özne	nesne
kişi	qui est-ce qui	qui est-ce que
şey	qu’est-ce qui	qu’est-ce que

FR Qu'est-ce qui fait ce bruit ?

TR Bu sesi çıkaran ne?

Şey + özne olduğundan qu’est-ce qui gelir. Bu kalıptan sonra devrik yapılmaz: nesne kalıbında özne ve eylem düz sırada gelir (Qu’est-ce que tu veux ?), özne kalıbında zaten sondaki qui özne olduğundan eylem onu doğrudan izler (Qu’est-ce qui fait ce bruit ?). Karşılaştırın: kişi öznede Qui est-ce qui frappe ? (Kapıyı çalan kim?).

Kısayol: kalıbın ilk öğesi (qui / qu’) kişi mi şey mi sorulduğunu, son öğesi (qui / que) öznelik mi nesnelik mi olduğunu gösterir. qu’est-ce qui = şey + özne; qui est-ce que = kişi + nesne. Dikkat: sondaki qui “kim” demek değildir, yalnızca öznelik işaretidir — bu yüzden şey soran qu’est-ce qui‘de de bulunur.

Bu sayfadaki kalıpların hepsi doğrudan sorulardır. Dolaylı soruda ne devrik ne est-ce que kullanılır: Je ne sais pas ce que tu veux (Ne istediğini bilmiyorum), Dis-moi lequel tu préfères (Hangisini tercih ettiğini söyle).

Seçim sormak: lequel

lequel ailesi, belli bir kümeden seçim yaptırır; “hangisi / hangileri” anlamı verir. Yerini tuttuğu ismin türüne ve sayısına uyar.

	tekil	çoğul
eril	lequel	lesquels
dişil	laquelle	lesquelles

FR Voici deux gâteaux. Lequel préfères-tu ?

TR İşte iki pasta. Hangisini yeğliyorsun?

Tür, yerini tuttuğu isimden gelir: gâteau eril olduğundan lequel (dişilde laquelle). Sayı ise kümeden değil, seçtirilen öğe sayısından: tek pasta seçtiriyorsan Lequel préfères-tu ?, birden çok seçtiriyorsan Lesquels préfères-tu ? (Hangilerini yeğliyorsun?) denir. Aynı biçimler ilgi adılı olarak da karşına çıkacak.

Bu adıl à ve de ilgeçleriyle kaynaşır (dişil tekil dışında): à + lequel → auquel, de + lesquels → desquels gibi.

FR Tu hésites entre ces options ; à laquelle penses-tu ?

TR Bu seçenekler arasında kararsızsın; hangisini düşünüyorsun?

Dişil tekilde kaynaşma olmaz, à laquelle ayrı kalır. Eril tekilde ise kaynaşır: Voici les clubs ; auquel veux-tu adhérer ? (İşte kulüpler; hangisine üye olmak istiyorsun?).

Ünlemde adıl

Soru sıfatı quel hem soruda hem ünlemde kullanılır; oysa Fransızcada ayrı bir “ünlem adılı” yoktur. Ünlem, bir adılla değil, çoğunlukla que, comme ya da qu’est-ce que gibi belirteç kalıplarıyla kurulur.

FR Comme tu as grandi !

TR Ne kadar da büyümüşsün!

Burada ünlemi taşıyan comme‘dur, bir adıl değildir. Aynı duygu Qu’est-ce que tu as grandi ! ile de verilir. Bu yüzden “ünlem adılı” diye ayrı bir biçim aramak gerekmez; ünlem kalıplarının tamamı ünlem tümceleri dersindedir.

Sık yapılan hatalar

Kişi için que, şey için qui kullanmak: sorunun başındaki adıl kişide qui, şeyde que/quoi olur. (qu’est-ce qui’nin sonundaki qui bu kuralın dışındadır; o yalnızca öznelik işaretidir.)
İlgeci adılın arkasına koymak: qui avec ? değil, avec qui ?.
est-ce que kalıbından sonra yine devrik kurmak: Qu’est-ce que veux-tu ? değil, Qu’est-ce que tu veux ?.
lequel ailesini isimle uyuşturmamak: dişil bir küme için lequel değil, laquelle.
à/de ile kaynaşmayı atlamak: à lequel değil, auquel; de lesquels değil, desquels.
Ünlem için var olmayan bir adıl aramak: ünlem comme / que ile kurulur.

Belgisiz Adıllar İlgi Adılları