İsimleştirme
İsimleştirme (nominalisation), bir eylemi ya da niteliği isme dönüştürme işlemidir. Fransızcada çoğunlukla bir fiilden (arriver → l’arrivée) ya da bir sıfattan (libre → la liberté) yola çıkılarak yapılır. Böylece bir cümlenin anlattığı olay tek bir isme sığar; bu da dili daha yoğun, daha resmî ve özellikle yazı diline yatkın kılar. Gazete başlıkları, bilimsel metinler ve resmî yazılar isimleştirmeden bolca yararlanır.
Fiilden isim türetme (nominalisation déverbale)
En yaygın yol, fiile bir ek getirerek o eylemin adını oluşturmaktır. Hangi fiilin hangi eki aldığı sözlükseldir — ekler güçlü eğilimlerdir, uydurma değil sözlükten doğrulama esastır. Sık kullanılan ekler ve getirdikleri cinsiyet şöyledir:
| Ek | Cinsiyet | Fiil → İsim | Anlam |
|---|---|---|---|
| -tion / -ation | dişil | créer → la création | yaratma / yaratım |
| -ment | eril | changer → le changement | değişim |
| -age | eril | laver → le lavage | yıkama |
| -ure | dişil | fermer → la fermeture | kapanış / kapatma |
| -aison | dişil | livrer → la livraison | teslimat |
Bazı fiiller ekle değil, gövdesi kısalarak isim verir; bu isimlerin cinsiyeti tek tek öğrenilir:
- travailler → le travail (iş, çalışma)
- marcher → la marche (yürüyüş)
- danser → la danse (dans)
- sauter → le saut (sıçrayış)
Mastarın isim olarak kullanımı
Sınırlı, kalıplaşmış bir mastar kümesi, tanımlık alarak isimleşmiştir; bu her fiile uygulanabilen bir yol değildir ve isimleşen mastarın anlamı fiilden uzaklaşabilir. Bu isimler erildir:
- le déjeuner (öğle yemeği) — déjeuner “öğle yemeği yemek”
- le savoir (bilgi) — savoir “bilmek”
- le devoir (ödev / görev) — devoir “-meli, gerekmek”
- le rire (gülüş) — rire “gülmek”
Sıfattan isim türetme (nominalisation déadjectivale)
Bir niteliği soyut bir isme dönüştürmek için sıfata ek getirilir. Bu eklerin büyük çoğunluğu dişil isim verir:
| Ek | Sıfat → İsim | Anlam |
|---|---|---|
| -té | bon → la bonté | iyilik |
| -eur | grand → la grandeur | büyüklük |
| -esse | tendre → la tendresse | şefkat |
| -ise | gourmand → la gourmandise | tatlı düşkünlüğü |
| -itude | seul → la solitude | yalnızlık |
| -ité | réel → la réalité | gerçeklik |
Düzenli bir örüntü görülür: soyut nitelik isimleri çoğunlukla dişildir.
Tanımlık + sıfat
Bir sıfatın önüne eril tekil tanımlık (le) konunca, o nitelik soyut bir kavram adına dönüşür:
- le beau (güzel olan, güzellik kavramı)
- le vrai (doğru olan, hakikat)
- l’essentiel (asıl olan, öz)
Ne işe yarar?
İsimleştirme iki cümleyi tek cümleye bağlamayı ya da bir olayı başlık gibi kısa söylemeyi sağlar. Özellikle gazete diline özgüdür:
- Le ministre a démissionné. (Bakan istifa etti.) → Démission du ministre. (Bakanın istifası.)
- Les prix ont augmenté. (Fiyatlar arttı.) → Hausse des prix. (Fiyatlardaki artış.)
Bu tür başlıklarda fiil ve özne kaybolmaz; katılımcı de / du / des ile isme iliştirilir. Yalnız de, rolü otomatik olarak “özne” diye etiketlemez: la critique du ministre “bakanın (yaptığı) eleştiri” de “bakana yönelik eleştiri” de olabilir. Belirsizlik doğarsa eylemi yapan par ile netleştirilir.
Sık yapılan hatalar
- Türetilen ismin cinsiyetini yanlış vermek: le création yazıp la création‘ı kaçırmak yanlıştır (-tion her zaman dişildir).
- -ment ve -age isimlerini dişil sanmak: la changement değil, le changement; la lavage değil, le lavage.
- Mastardan gelen ismi dişil yapmak: la savoir değil, le savoir (mastar isimleri erildir).
- Olayın katılımcısını yanlış bağlamak: l’arrivée le train değil, l’arrivée du train (katılımcı de ilgeciyle gelir).
- Her fiile aynı eki uydurmaya çalışmak: créer için -tion doğruyken (création), changer için -tion uydurmak yanlıştır; doğrusu -ment iledir (changement). Ekler fiile göre değişir ve sözlükten doğrulanır.
Alıştırma
Aşağıdaki cümleleri başlık gibi isimleştirin (özneyi de/du/des ile bağlayın):
- Le président est arrivé. → … (Beklenen: Arrivée du président.)
- Le magasin a ouvert. → … (Beklenen: Ouverture du magasin.)
- Les températures ont baissé. → … (Beklenen: Baisse des températures.)