Birleşik Tümceler

Tek bir çekimli eylem içeren cümleye yalın cümle (phrase simple) denir: Marie lit un livre. Birden çok çekimli eylem taşıyan, yani birden çok yargı içeren cümle ise birleşik cümledir (phrase complexe). Birleşik cümlede her çekimli eylem bir önerme (proposition) oluşturur ve bu önermeler birbirine üç yolla bağlanır: yan yana dizilerek (juxtaposition), bağlaçla eşit düzeyde bağlanarak (coordination) ve biri ötekine bağımlı kılınarak (subordination).

İlk iki yol —dizme ve bağlama— bağlı cümleler konusunda işlenir. Bu derste, bir önermenin bir başkasına bağlandığı bağımlı yapı (subordination) ele alınır. (Çekimli eylem saymak, burada öğretilen ana kalıpları tanımanın pratik yoludur; Fransızcada mastarlı ve ortaçlı bağımlı yapılar da vardır, onlar kendi konularında işlenir.)

Türkçe dil bilgisinde de benzer bir ayrım vardır: yan cümlecik içeren cümleler “birleşik cümle” sayılır (Yağmur yağdığı için evde kaldım). Fransızcadaki subordination da aynı mantığı taşır: bir ana önerme (proposition principale) ile ona bağımlı bir yan önerme (proposition subordonnée) vardır. Yan önerme sözdizimsel olarak ana önermeye bağımlıdır; konuşmada tek başına bir yanıt olarak duyulsa bile (— Pourquoi ? — Parce qu’il pleut.) bir ana yapıya yaslanır.

Ana önerme ve yan önerme

Bağımlı yapıda iki katman vardır:

Ana önerme (proposition principale): kendi başına durabilen, bağımsız çekirdek.
Yan önerme (proposition subordonnée): bir bağlayıcıyla ana önermeye bağlanan, ona bağımlı bölüm.

Je sais que tu as raison. cümlesinde je sais ana önerme, que tu as raison ise que ile bağlanmış yan önermedir.

Yan önerme türleri

Fransızcada yan önermeler işlevlerine göre başlıca üç türde incelenir.

1. İlgi yan önermesi (subordonnée relative)

Bir adı niteler; qui, que, dont, où gibi ilgi adıllarıyla bağlanır. Niteleme sıfatı gibi davranır:

L’homme qui parle est mon professeur. (Konuşan adam öğretmenimdir.)
Le livre que tu cherches est ici. (Aradığın kitap burada.)

Ayrıntı ilgi adılları dersindedir.

2. Tümleç yan önermesi (subordonnée complétive)

Çoğunlukla que ile başlar ve ana eylemin tümlecini oluşturur — bir ismin üstleneceği işlevi yan cümle üstlenir:

Je pense que tu as raison. (Haklı olduğunu düşünüyorum.)
Je veux que tu viennes. (Gelmeni istiyorum.)

Tümleç yan önermesinde eylemin kipi, ana eylemin kalıbına göre değişir: kesinlik ve kanı bildiren eylemler indicatif (je pense qu’il vient), istek-duygu-kuşku bildirenler subjonctif (je veux qu’il vienne) ister. Ayrım katıksız “gerçek/öznel” ayrımı değildir: penser olumsuz ve soruda subjonctif’e kayabilir (Je ne pense pas qu’il vienne), duygu eylemleri de olay gerçek olsa bile subjonctif alır (Je suis content qu’il soit là). Seçim subjonctif dersinde ayrıntılı anlatılır.

3. Belirteç yan önermesi (subordonnée circonstancielle)

Tüm bir durumu —zamanı, nedeni, amacı, koşulu, karşıtlığı— belirten bağlaçlarla kurulur ve cümleye bir zarf gibi katkı verir:

ilişki	bağlaç(lar)	örnek
zaman	quand, lorsque, pendant que	Quand il pleut, je reste.
neden	parce que, puisque, comme	Je reste parce qu’il pleut.
amaç	pour que, afin que	Je parle lentement pour que tu comprennes.
koşul	si, à condition que	Si tu veux, on sort.
karşıtlık	bien que, quoique	Bien qu’il pleuve, je sors.

FR Je reste à la maison parce qu'il pleut.

TR Yağmur yağdığı için evde kalıyorum.

Fransızca, nedeni parce que bağlacıyla ayrı bir çekimli yan önermede (il pleut) verir. Türkçe aynı ilişkiyi çoğu zaman bir ortaç/ek yapısıyla (yağdığı için) tek bir öbekte toplar; Fransızcada ise yan önerme kendi çekimli eylemini taşır.

Bazı belirteç bağlaçları yan önermede subjonctif ister: amaç bildiren pour que, afin que; karşıtlık bildiren bien que, quoique; avant que, à condition que. Buna karşılık parce que, quand, pendant que gibi bağlaçlar indicatif alır. Hangi bağlacın hangi kipi gerektirdiği, istek kipi konusunda toplu olarak verilir.

Sık yapılan hatalar

Yan önermede çekimli eylemi unutmak: yan önerme de en az bir çekimli eylem taşır; parce que la pluie değil, doğrusu parce qu’il pleut’tür.
Tümleç yan önermesinde que‘yi atmak: je pense tu as raison değil, doğrusu je pense que tu as raison‘dur; Türkçenin tersine bağlayıcı zorunludur.
bien que‘den sonra indicatif kullanmak: bien qu’il pleut değil, doğrusu subjonctif ile bien qu’il pleuve‘dür.
İlgi adılını yanlış seçmek: özne için qui, düz tümleç için que gerekir — l’homme que parle değil, doğrusu l’homme qui parle‘dır.

Ünlem Tümceleri Dolaylı Anlatım